ئیسماعیل مەحموودی

(دکتۆرای مێژوو و توێژەری مێژووی هزر)

[بۆ بەڕێز د، فاروق ڕەفیق، دڵسۆزی و ڕێنوێنییەکانی هانی دام دیسانەوە ڕوو لە نووسین و بیرکردنەوە بکەمەوە]

پوختە:

لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەی زایینی، ژمارەیەک لە سیاسەتمەداران و نووسەران و خوێندەوارانی کوردی دانیشتووی ئەستەمۆڵ، بە کاریگەری لە گوتاری زاڵی ئەو شارە واتە گوتاری مودێرنیتەی ڕۆژئاوایی، خوازیاری چاکسازی، گۆڕان و پێشکەوتنی کۆمەڵی کوردی بە لاساییکردنەوە لە ڕۆژاوا و تەنانەت ئیمپراتۆریای عوسمانی بوون کە لە ئەدەبیاتی سیاسی و فەرهەنگی ئەوکاتەدا بە «مونەوەر» ناسراون. هەوڵ بۆ نەتەوەسازی، ناسنامەخوازی، وشیاریی نەتەوەیی، پەرەپێدانی خوێندەواری و گۆڕانکاری لە سیستەمی پەروەردە و بەتایبەت دامەزراندنی دەسەڵاتی کوردی، لە ڕیزی گرنگترین تایبەتمەندییەکانی گوتاریی ئەم مونەوەرانەیە، کە دەکرێت وەک مونەوەرانی مەکتەبی ئەستەمۆڵ پێناسە بکرێت. 

ئەم توێژینەوەیە دەیەوێت بە شێوازی وەسفی-شیکاری، باس لە بەستێن و هۆکارەکانی سەرهەڵدانی یەکەم بەرەی مونەوەرانی کورد بکات و هاوکات ئاماژەیەکی خێراش بە گوتاری ئەم بەرەیە بدات. ئەم توێژینەوەیە پێی وایە، بوونی بەستێنی وشیاریی قەومی، نەریتی دەسەڵاتی میرنشینی و بەتایبەت گوتاری زاڵی تازەگەریی ڕۆژاوایی ئەو سەردەمی ئەستەمۆڵ، لە سەرهەڵدانی یەکەم بەرەی مونەوەرانی کورد، واتە مونەوەرانی مەکتەبی ئەستەمۆڵ، کاریگەریی بەرچاو و سەرەکییان بووە. 

وشە سەرەکییەکان: کوردستان، سەرهەڵدان، مونەوەریی کوردی، گوتاری بەرەی یەکەم، مەکتەبی ئەستەمۆڵ. 

پێشەکی:

لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەی زایینی، ژمارەیەک خوێندەواری کورد لە قەوارەی پێشەنگ و ڕێبەرانی سیاسی وفەرهەنگی لە ئەستەمۆڵی پێتەختی ئیمپراتۆریای عوسمانی سەر هەڵدەدەن کە بەپێچەوانەی نەریتی خوێندەواری و سەرۆکایەتیی سیاسی و فەرهەنگیی پێشووی کۆمەڵی کوردەواری، سەر بە چینێکی دیاریکراوی وەک شێخ و مەلا و سەرۆک عەشیرەت و ماڵەمیران نەبوون و، لەمڕوەووە دیاردەیەکی تەواو نوێ لە کۆمەڵی کوردیدا بوو، گەرچی هاوکاتیش تێکەڵاوەیەک لە شاعیر و منداڵانی بنەماڵەی سەرۆک عەشیرەت و شێخ و مەلا و ماڵەمیران بوون کە بە «مونەوەر» ناسراون،  یان خۆیان وەک «مونەوەر» پێناسە کردووە.

ئەم تاقمە نوێیە بە کاریگەری لە پێشکەوتنی دنیای ڕۆژاوا و هەروەها گوتاری تازەگەریی ئیمپراتۆریای عوسمانی و بەرزبوونەوەی ویستی دەوڵەتخوازیی نەتەوەکانی هەناوی ئیمپراتۆریا، ویست و خواستی نوێیان دەربڕی و لەم بارەیەوە خوازیاری گۆڕانکاری لەڕێگەی نەتەوەسازی و هەروەها چاکسازی و پەرەپێدانی وشیاریی قەومی لەڕێگەی پەروەردە و خوێندن بە شێوازی ڕۆژاوایی بوون و لەم ڕووەوە دەکرێت بانگەشەی ئەوەش بکرێت، یەکەم مونەوەرانی کورد، ژمارەیەک خوێنەوار و عەسکەر و تکنۆکراتی سەر بە چینە باڵادەستەکانی کۆمەڵی کوردی دانیشتووی ئەستەمۆڵ بوون کە بۆ یەکەمجار هەستیان بە سەرهەڵدانی دنیایەکەی نوێ کرد کە لەسەر عەقڵانییەت و پێشکەوتن بنیات نراوە و باس لە بەهای ئینسانیی وەک ئازادی، یەکسانی و مافی چارەنووس دەکات و گرنگتر لەوەی لە باری ئامراز و ئەندێشەوە تەواو جیاواز و پێشکەوتووە  و لەبەرانبەریشدا کۆمەڵی خۆیان واتە کوردەوارییان وەک کۆمەڵیەکی دواکەوتوو و ژێردەستە سەیر دەکرد  و لە پێناو پێشکەوتن و دەربازبوون لە دواکەوتوویی، خوازیاری چاکسازی وگۆڕانکاری  بە لاساییکردنەوە لە گوتاری تازەگەریی ڕۆژاوایی بوون.

کە واتە، لە مێژووی کوردستان و بەتایبەتی مێژووی هاوچەرخی کوردستاندا، ئەم چینە نوێیەی کۆمەڵی کوردی، لەڕێگەی هەوڵ بۆ نەتەوەسازی و ئاشناکردنی کۆمەڵی کوردی بە ئەندێشەی نوێ وەک نەتەوەخوازی و هەروەها ئامراز و دەزگای نوێ وەک ڕۆژنامە و خوێندنگا و زانکۆ و تەنانەت کاری ڕێکخراوەیی و حزبی، کاریگەریی بەرچاو و جیاوازیان لەسەر کۆمەڵی کوردی و بەتایبەت بوارەکانی کۆمەڵایەتی و سیاسی و فەرهەنگیدا بووە کە شیاوی وردبوونەوە و لێکدانەوە و تەنانەت هەڵسەنگاندنەوەیە، بەڵام تا ئیستا ئەوەی ڕوون و دیارە، سەرەڕای گرنگیی ئەم بابەتە و کاریگەریی بەرچاوی ئەم ڕۆشنبیرانە لە بواری سیاسی و فەرهەنگیی کوردستاندا، کەمترین باس لە مێژووی ئەندێشە و بەتایبەتی بواری مێژووی ڕۆشنبیریی کوردی نەکراوە و تەنانەت هێشتا کەمترین ڕا و بۆچوونیش سەبارەت بە دیاریکردنی بەرە و بەرەەکانی، نەکراوە، چ بگات بەوەی باس لە کارنامەی ڕۆشنبیریی کوردی و ڕۆشنبیرانی کورد بکرێت.

 ئەم توێژینەوەیە دەیەوێت وەک دەستپێکی نووسینەوەی بەشێک لە مێژووی ڕۆشنبیریی کوردی، باس لە مێژووی بەرەی یەکەمی ڕۆشنبیرانی کورد بکات وهاوکات ئاماژەیەکیش بە گوتاری ئەم بەرەیە بدات و لەپاڵ ئەمەشدا، پێویستیی درووستکردنی چەمک و دەستەواژەی پەیوەست بەم مێژووە دەربخات و، هەر لەم ئاراستەیەدا، دەستەواژەی مەکتەبی ئەستەمۆڵ سەبارەت بە پێناسەی یەکەم بەرەی ڕۆشنبیرانی کورد ئاراستە دەکرێت.

دیارە لە نەریتی خوێندەواری و فێربوونی کوردەواریدا وەک بەشێک لە دنیای ئیسلام، «مەکتەب» شوێنی خوێندنی وانەی ئایینی وەک تەفسیر و حەدیس و هەروەها زانستی نائایینیی وەک ماتماتیک و ئەستێرەناسی و تەنانەت زمان بووە؛دیارە لەم بارەیەوە مەکتەب وەک شوێنی تایبەت بۆ فێربوون و هەروەها کاریگەری لە سەر کۆمەڵ، نەقش و پێگەی بەرچاوی بووە و لەم ڕووەوە شاری ئەستەمۆڵ و گوتاری زاڵی ئەو شارە لەو سەردەمەدا، وەک شوێنی فێربوون، ڕۆڵ و پێگەی بەرچاوی لە سەر خوێنەرانی کورد لە سەرهەڵدانی بەرەی یەکەمی مونەوەرانی کورد هەبووە و، بەواتایەک، سەرهەڵدانی یەکەم بەرەی مونەوەران و ئەساسەن دیاردەی مونەوەری جیا لە پێشینەی وشیاریی قەومی و نەریتی میرنشینی، بەرهەمی فەزاڵی زاڵی ئەستەمۆڵی ئەو سەردەمە بووە  و تەنانەت دەکرێت بانگەشەی ئەوەش بکرێت گوتاری ئەم مونەوەرانە، بەرهەمی گوتاری زاڵی ئەو سەردەمەی شاری ئەستەمۆڵ بووە. لەم ڕوەووە، گوتاری زاڵی ئەستەمۆڵ وەک مەکتەبی فێربوون، پێگەی تایبەتی لە پەروەردە و ڕوانگەی ئەم مونەوەرانەدا هەبوو و هەر بەم بۆنەوە، مەکتەبی ئەستەمۆڵ وەک پێناسەی مونەوەرانی بەرەی یەکەمی کورد ئاراستە کراوە.

هەڵبەت لەم بارەوە  نابێت ئەوەش بیربکرێت، لێرەدا ئیتر ئەستەمۆڵ بە مانای نێوی تایبەتی شارێک نییە، بەڵکوو وەک چەمکێکی گشتی و ناوونیشانی ئاسانەی سەردەمێکی نوێ لە سەرهەڵدانی دیاردەی مونەوەری و پێناسەی یەکەمی بەرەی مونەوەران و سەرهەڵدانی گوتاری چاکسازی و گۆڕانکاری و هەروەها نەتەوەسازی و گەیشتن بە ئازادی و یەکسانی و مافی نەتەوایەتی لە مێژووی کوردستاندا دێت.

بەم وەسفە، ئەم توێژینەوە دەیەوێت پاش ئاماژەدان و باسکردن لە بەستێن و سەبەبەکانی سەرهەڵدانی ڕەوتی مونەوەریی کوردی، ئاماژە بە مونەوەرانی بەرچاو و کاریگەری مەکتەبی ئەستەمۆڵ و هەروەها گوتاری ئەم بەرەیە، واتە بەرەی مەکتەبی ئەستەمۆڵ، بدات.

بەستێن و سەبەبەکانی سەرهەڵدانی مونەوەریی کوردی:

هەروەها کە پێشتر ئاماژەی پێدرا، لە سەرهەڵدانی دیاردەی مونەوەری لەنێو کوردستان و بە واتایەکی دروستتر لەنێوخوێندەوارانی کوردی دانیشتووی ئەستەمۆڵ، لەوانەیە بکرێت بە چەندین سەبەب و هۆکاری جیاواز، ئاماژە بدرێت، بەڵام لەم بارەیەوە پێدەچێت، بوونی وشیاریی قەومی، نەریتی  میرنشینی و بەتایبەت گوتاری زاڵی تازەگەریی ئەو سەردەمەی ئەستەمۆڵ، ڕۆڵی سەرەکییان بووە، کە لێرەدا دەخرێنە بەر باس: 

١) بوونی وشیاریی قەومی لە نەریتی کوردەواریدا:

مەبەست لە دەستەواژە و چەمکی «وشیاریی قەومی» لەم نووسراوەیەدا ئەوەیە کە کورد لە مێژووی پێش مودێرنی خۆی، جیا لەوەی سەر بە عەشیرەت و خێڵ و تایفەی جیاواز بوو و دەمارگرژیی تایبەتیشی بۆ تایفە وعەشیرەتی خۆی بووە، بەڵام بەگشتی و لە خاڵی سیفردا، خۆی بە کورد ناسیوە و ناساندووە  و، هەروەها ئەو خاک و ناوچەیە کە تێیدا ژیاوە جیا لە نێوی تایبەت بە خۆی، وەک سۆران، ئەردەڵان، بۆتان، بارزان، هەورامان، موکریان و گەرمیان بووە، بەگشتی وەک بەشێک لە  کوردەواری یان کوردستان ناسیویەتی و هەروها ئەو زمانەی کە وا قسەی پێکردووە، وەک کوردیی گۆرانی یان کوردیی کرمانجی پێناسەی کردووە و لەم بارەیەوە خاوەن وشیاری  بووە  کە دەکرێت وەک «وشیاریی قەومی»ی مێژووی پێش مودێرنی کوردستان، پێناسە بکرێت و لەم بارەیەوە و بەپێچەوانەی هەندێ نەتەوەی ئەمڕۆی ناوچەکە، وەک قەتری، ئەردۆنی، پاکستانی، عیراقی، بەحرینی و تەنانەت تورک،کە پاش شەڕی یەکەمی جیهانی و ڕووخانی ئیمپراتۆریا، پێناسە و ناسنامەیان بۆ ساختە کراوە، کورد هەر لە ڕەوتی مێژوودا، هەستی بەوە کردبوو کە کوردە و کوردستان و کوردەواری نیشتمانیەتی و دەبێت سۆزی بۆ زمانی کوردی و کوردەواری هەبێت و لەم ئاراستەیەدا، واتە بوونی وشیاریی قەومی لە دنیای پێش مودێرنی کوردستاندا، دەکرێت لە چەند ڕەهەندەوە ئاماژەی پێ بدرێت:

یەکەم، نووسین بە زمانی کوردی:

بەپێی سەرچاوەکان، هەر دوو سەدە پاش هاتنی ئیسلام و زاڵبوونی زمانی عەرەبی لە ناوچەکەدا، ئیتر ئارام ئارام و کەم کەم، ئاخێوەرانی زمانی کوردی و بەتایبەت خوێندەواران و شاعیرانی سەر بە ئاینی یارسان، زمانی «کوردیی گوڕانی»یان بۆ گوتنی شیعر و بەتایبەت بانگەشەی ئایینی کوردی یارسان بەکار هێنا و، لەم ئاراستەیەدا و بەپێی ئەو بەڵگانەی ماوەتەوە، بالوڵ لە سەدەی دوویەمی کۆچی (هەشتی زایینی) و باباتاهیری عوریان لە سەدەی چواری کۆچی(دەی زایینی) وەک یەکەم کەسانی سەر بەم ئایینە، دەستیان بە وتنی شیعر بە زمانی کوردیی گۆرانی کرد. دواتریش لەسەر دەستی شوێنکەوتووانی ئەم ئایینە لە بەشە جیاجیاکانی کوردستان، وەک پیرشالیار لە هەورامان، سان سەهاک لەبەرزنجە، بابا ناوەسی لە شارەزوور ،جەلالە خانم لە لۆرستان، باباشاسوار لە کفری، بابا محمی  لە خانقین، مەنسوور بابا لە درسێم ، شاەوەیس قولی لە مایدەشت و پیر ئەحمەد  لە کەرکووک درێژەی پێ ئەدرێت ( خزنەدار،٢٠١٠:٣٣٦-٢٠٣/١) و لەپاڵ زمانی عەرەبی و فارسی، زمانی کوردیی گۆڕانیش گەشە دەکات و لەم ڕووەوە دەربڕینی دنیابینیی کوردی بە زمانی کوردی دەبێتە بەشێک لە نەریتی کوردی کە تا سەردەمی سەرهەڵدانی مونەوەران دەخایەنێت. ئەوەش لە بیر نەکرێت هەر لەم ئاراستەیەشدا، ئاخێوەرانی کرمانج زمانی وەک مەلای جزیری(١٦٤٠-١٥٧٠)، فەقێ تەیران (١٦٦٠-١٥٩٠) و خانی (١٧٠٧-١٦٥٠) لە سەدەی شانزی زایینی/ دەی کۆچی بە کوردیی کرمانجی و کەسانی وەک نالی (١٨٧٧-١٨٠٠) سالم (١٨٠٠-١٨٦٦) و کوردی (١٨٠٩-١٨٥٠) لە سەدەی نۆزدە بە کوردیی کرمانجیی ناوەڕاست ئەم نەریتە دریژە پێ ئەدەن و  ئیتر نووسین و بەتایبەت هۆنینەوەی شیعر بە زمانی کوردی و ڕێزگرتن لەم زمانە دەبێتە بەشێک لە وشیاریی قەومی مرۆڤی کورد و هاوکات، سۆز بۆ ئەم زمانە و تەنانەت وشەی کورد و کوردستان لەلایەن شاعیرانەوە وەک دیاردەیەک پیرۆزی لێ دێت.

دووەم : هەستکردن بە کوردبوون و شانازیکردن بە زمانی کوردی و ئاماژەدان بە وشەی کوردستان

هەر لەم ئاراستەیەدا، واتە هەستکردن بە کوردبوون و شانازیکردن بە زمانی کوردی و باسکردن و ئاماژەدان بە کورد و خاکی کوردستان، بابا سەرهەنگی دەودانی (٩٣٥-١٠٠٧) لە سەدەی یازدەی زایینی، ڕاشکاوانە ئاماژە بە ئایینی تایبەت بە کوردان دەکات و دەڵێت:«چەنی ئێرمانان، مەگێڵم پەرێ، ئایینی کوردان» (خزنه‌دار، ٢٠١٠ : ٢٦١/١) وچەند سەدە دواتر، واتە لە سەدەی شانزەی زایینی ،«شاوەیس قولی» (١٤٠٧-١٥١٤) وەک یەکێک لە پیرانی ناوداری ئایینی یارسان ، نەک هەر بە ئاشکرا باس لە کوردبوونی خۆی دەکات، بەڵکوو بەم شێوەیە شانازیی پێوە دەکات:« ئەسڵمەن ج کورد، ئەسڵمەن ج کورد/ بابۆم کوردەنان، ئەسڵمەن ج کورد/ من ئەو شێرەنان، چەنی دەستەی گورد/ سلسلەی سپای زەحاک کەردم هورد» (خزنه دار، ٢٠١٠ : ٣١٩/١). هەروەها، تورکه میر (١٧٥٠/١٨٢٠) ڕاشکاوانە و بەوپەری شانازییەوە جیا لەوەی خۆی لە تورک و عەرەب جیا دەکاتەوە، خۆی وەک کورد دەناسێنێت و لەم بارەیەوە دەنووسێت: «تورکەمیر نە تورک و نە عەرەولەفزم/ کورد کەم سەواد حافزەلحەفزم» (غضنفری،١٣٩٩ :٦٠ ). دواتریش ساڵحی مایەشتی، لە سەرەتای سەدەی نۆزدە، جیا لەوەی ئاماژە بە زمانی کوردی دەکات، ئەم زمانە  وەک زمانی کەلامی حەق ناو دەبات:«لسانی کوردیم کەلام حەقەن/ واتەی من کەلام حەق موتڵەقەن» و خاڵی دیکە ئەوەی نورعەلی وەرمزیاری لەو باوەڕەدایە کورد لە زمانی فارسی تێناگات، بۆیە دەبێت بە کوردی حکایەت پێشکەش بکرێت:« موتڵەقەن حکایەت فارسی فرە واتەن/ئەکسەر ژە کوردان ژە مەعناش ماتەن/ من مەبۆ کوردی بواچوون» (عرفانی،١٣٩٣: ٧ ).  

هەر لەم ئاراستەیەدا، واتە شانازی کردن بە زمانی کوردی، خانای قوبادی (١٧٧٨/١٧٠٤) جیا لە ئاماژەدان بە دەستەواژەی «کوردستان زمین»، زمانی کوردی بە شیرینتر دەزانێت و لەم بارەیەوە دەنووسێت:«جەلای عاقڵان ساحیب عەقڵ و دین/ دانا بزورگان کوردستان زەمین/ ڕاستەن مواچان فارسی شەکەرەن/ کوردی جە فارسی بەڵ شیرینتەرەن (خانا قوبادی،١٣٦٨:١٤). لە بابەت ئاماژەدان بە وشەی کورد و کوردستان، مەولانا خالیدی نەقشبەندی ( ١٨٢٨-١٧٧٩) کەسایەتیی بەناوبانگی تەریقەتی نەقشبەندی ڕاشکاوانە ئاماژە بە وشەی کوردستان دەدات و لەم بارەیەوە دەنووسێت:« بەچەهار دەروێش موڵک هیندستان/ بە هەفت ئەوداڵان خاسەی کوردستان» (مودەرێس، یادی مەردان) و مەستورەی ئەردەڵانیش( ١٨٤٨-١٨٠٤) باسی ئەمیری کوردستان دەکات:«ئەمیری ئەعزەم کوردستانم ڕۆ/ مایەی دڵخۆشیی دۆستانم ڕۆ»( ماهشەرەف خانمی ئەردەڵان، ٢٠١١: ٦٣).

جیا لە ئاماژەدان بە وشەی کورد و کوردستان، تەنانەت باس لە جیاوازیی قەومیش دەکرێت. بۆ نموونە، فەقی قادری هەمەوەند، جیا لەوەی خۆی وەک کورد پێناسە دەکات و باس لەوە دەکات لە سینفی ئەکرادە، «من ئەسڵم سینف ئەکرادەن/ هەر کەس بە ئەمسال وێش خاتر شادەن»، بەتەواوەتی خۆی لە تورک جیا دەکاتەوە و بە واتایەک تورک وەک ئەوی دیکەی کورد باس دەکات و لەو باوەڕەدایە نابێت کورد لە باری سیاسییەوە بڕوا بە تورک بکات و لەم بارەیەوە دەنووسێت:«هەرکەس بە تورکان بکەرۆ باوەڕ/ ئەحمەق ئەو کەسەن جە من ئەحمەقتەر/ چون کەبک و بازەن ئونس کورد و تورک/ مەر کێ جە سایەی تورکان بی بزورگ؟!/ مەعلوومەن جە لای عاریفان کار/ دوستیی تورک و کورد نییەن پایەدار» (هەمەوەند،١٩٨٠).

بەمجۆرە نووسین بە زمانی کوردی و هەروەها بەهادان بە زمانی کوردی و وشەی کورد و شانازیکردن بە ناسنامەی کوردی لەلایەن شاعیرانی کوردیی گۆرانی ئاخێوەرەوە دەست پێدەکات و دەبێتە نەریتێکی سەرەکی لە فەرهەنگی کوردیدا و، دواتر ئەم نەریتە لەلایەن شاعیرانی کورمانجی سەروو و ناوەڕاستیشەوە درێژەی پێ ئەدرێت. بۆ نموونە، مەلای جەزیری (١٦٤٠-١٥٧٠) لە سەدەی شانزەی زایینی، بەئاشکرایی ئاماژە بە کوردستان دەکات و دەنووسێت: « ب تەبلخانەیێ شاهی وەرە تەخت/ کو تو ئیرۆ شەهێ کوردستانی: لاتێ حوسنی و شەهێ خووبانی» (مەلای جزیری،١٣٦١: ٥٠١) و لە شاعیرانی کورمانجیی ناوەڕاست ئاخێوەری مێژووی پێش مودێرنی کوردستانیش، نالی و سالم و کوردی ، ئاماژە بە وشەی کورد و زمانی کوردی دەکەن و لەم بارەیەوە، ناڵی دەڵێت: « تەبعی شەککەرباری من، کوردی ئەگەر ئینشا دەکا/ ئیمتیحانی خۆیە مەقسوودی، لە عەمدەن وا دەکا (نالی،١٣٨٧:١٠٣) و«سالم»یش دەنووسێت: » لێم گەڕێن با گۆشەگیر بم دەستەوئەژنۆ کەفزەنان/ گێژەڵووکەی بای نەدامەت تاری کرد سەفحەی جیهان/  چاوی عیبرەت هەڵبڕە ئەی دڵ لە وەزعی دەهری دوون/ سەیر کە تورکی فەلەک چی کرد بە زومڕەی کوردزوبان (باسی شەڕی عەزیز بەگی بابان و ئیسماعیل پاشای ڕۆ)« (سالم، ٢٠١٥: ٥٠٧).

کۆی ئەم باسوخواس و ناوهێنانانە دەتوانن ئاماژە بەو بابەتە گرنگە بدەن کە وشیاری لە ئاست پێگەی زمانی کوردی و سۆز بۆ وشەی کورد و کوردستان و تەنانەت جیاکردنەوەی کورد لە تورک و فارس و عەرەب لای خوێندەوارانی کوردی سەردەمی پێشمودێرنی کوردستان، دیاردەیەکی تاڕادەیەک گشتگیر و بەشێک لە نەریتی شیعری کوردی بووە و ئەمە خۆی لە بەردەوامیی وشیاریی قەومی و هەروەها هەنگاوهەڵگرتن بۆ وشیاریی نەتەوەیی و سەرهەڵدانی بەرەی مونەوەرانی ئەستەمۆڵ ڕۆڵی بەرچاوی هەبووە.

سێیەم، دەنگدانەوەی چەمکی کورد و کوردستان لە دەقەکاندا

هەروەها پێشتر ئاماژەی پێدرا، وشەی کورد و کورستان، نوێ و ساختەکراوە نییە و جیا لەوەی لە دەقی کوردی سەدەی دووی کۆچییەوە بەدی دەکرێت لە دەقەکانی وڵاتانی دراوسێ کوردیش بەتایبەت فارس و عەرەب و تورک، بەڕوونی بەرچاو دەکەوێت. بۆ نموونە، چەمکی «کورد» بۆ یەکەمجار لە سەدەی دووەمی کۆچی و لە سەرچاوە عەرەبییەکاندا دەردەکەوێت و لەلایەن «سوهەیم  کوڕی حەفسی  ئەبو یەقزان» وەک نێوی قەومێک بەکار هاتووە (حاجیخليفه،١٩٩٤: ١٧٩) و جیا لەوەش، مێژوونووسانی دیکەی وەک مەسعودی، تەبەری و دینەوەری (دینوری،١٣٦٨: ٤-٥) هەمان مانایان لە بەکارهێنانی چەمکی کورد لە بەرچاو بووە و بەپێچەوانەشەوە،«یاقوت حەمەوی» و «ئیبن حەوقەل» و «ئەسفەهانی»، وشەی «کورد»یان بە مانای کۆچەری بەکار هێناوە.بۆ نموونە، ئەسفەهانی، دەیلەمییەکان وەک«کوردەکانی تەبەرستان» ناو دەبات و باسیان دەکات( اصفهانی، ١٩٩٠: ١٨٠) و لەم ڕووەوە ئیتر چەمکی کورد بە مانای قەومێک کە لە کورستان نیشتەجێن، دێتە نێو دەقە مێژووییەکانی وڵاتانی دراوسێ و تەنانەت گەشتنامەنووسانی بیانی و تاڕادەیەکی بەرچاو گشتگیر دەبێت.

سەبارەت بە دەستەواژەی «کوردستان»یش، سەرچاوە مێژووییەکانی سەردەمی ئیسلامی ئاماژەیان بە چەمکی کوردستان وەک دەستەواژەیەکی جوگرافی لەژێر ناونیشانی وەک، پەهلە (مسعودی: ٣٧)، جبال‌الاکراد، بلادالاکراد، ارض‌الاکراد (کاشغری،١١٣٢: ٢٧/١) و المملكة الأكراد (القلقشندی،١٣٩٠: ٣٠٦/٧) کردووە و، پێدەچێت ئیتر لە سەدەی پێنجی کۆچی چەمکی کوردستان جێگەی چەمکەیلی دیکەی وەک جیبال و بیلاد ئەکراد دەگرێتەوە. هەر لەم ئاراستەیەدا، ئەبولحەسەن عەلی کوڕی ئەحمەد نەسەوی ئاماژە بە چەمکی کوردستان وەک ناوچەیەکی جوگرافی لە سەدەی پێنجەمی کۆچیدا داوە ( نسوی،١٣٥٤: ٦٥) و هەروەها نووسەری نوزھەتولقولوب یەکەم جار ئەم دەستەواژەیە بۆ وەسفکردنی دابەشکارییە جوگرافییەکانی سەردەمی سەلجوقی بەکارهێناوە و کوردستانی وەک بەشێک لە پارێزگای جیبال ناساندووە، کە ناوەندەکەی شاری بەهار بووە و شانزە پارێزگای لەخۆ گرتووە ( مستوفی،١٣٦٢: ١٢٠). هەر لەم بارەیەوەشەوە، بۆ یەکەم جار شەرەفنامە پێناسەیەکی تاڕادەیەک گشتگیری بۆ ئەم چەمکە وەک دەستەواژە و چەمکێکی جوگرافی و سیاسی و کولتووری پێشکەش کردووە (بدلیسی، ١٣٧٧: ١٤-١٣). هەروەها، نووسەری"حەدیقەی ناسرییە"ش، کوردستانی بەم شێوەیە پێناسە و وەسف کردووە:«کوردستانی ئێستا بەشێکە لە خاکی میدیا یان میدیای گەورە و مێژوونووسانی کۆنی ئێران و یۆنان لە جیاتی کوردستان دەستەواژەی مادیان بەکار هێناوە» (وقایع نگار کردستانی،١٣٨٤: ٢٣).

هەر لەم بارەیەشەوە، شەمسەددین سامی (١٨٥٠-١٩٠٤) سەبارەت بە جوگرافیای کوردستان دەنووسێت: «کوردستان هەرێمێکی گەورەیە لە ڕۆژاوای ئاسیا؛ زۆربەی خاکەکەی لەناو ئیمپراتۆرییەتی عوسمانیدا ماوەتەوە، بەڵام بەشێکی موڵکی ئێرانە و بە کوردستان ناو دەبرێت، چونکە زۆرینەی دانیشتووانەکەی کوردن  Semseddin Sami,200:37) (.

گەرچی هیچ یەک لەمانە، تەعبیر لە سەرجەمی ڕووبەری ناوچە کوردییەکانیان، واتە نیشتمانی کوردان ناکەن، بەڵام بەگشتی ئاماژەیان بە بوونی ئەم جوگرافیاییە وەک جوگرافیاییەکی جیاواز کردووە و لەم بارەیەوە پێدەچێت ئەوە شەرەفخان بوو بۆ یەکەم جار پێناسەیەکی تاڕادەیەک گشتگیری لە نیشتمانی کوردان واتە کوردستان کرد.

بەم وەسفەوە، گەرچی چەمکی کوردستان، وەک یەکەیەکی سەربەخۆی نیشتمانی و خاوەن  سنووری دیاریکراوی قەومی لە مێژوودا لەئارادا نەبووە، بەڵام ئەو خەڵکەی کە وا لەم خاکەدا ژیاون، سەرەڕای بەکارهێنانی نازناوی ساختەی وەک جبال و ارض الاکراد لە کۆنەوە و ڕۆژهەڵاتی تورکیا و باکووری عێراق لە ئێستاکەدا، بەردەوام نیشتمانی خۆیان وەک «کوردستان» و «کوردەواری» ناسیوە و، جیا لە سەرچاوە مێژوییە بیانییەکان، لە بەرهەمی  کەسانی وەک بابا سەرهەنگ و شاوەیس قولی و مەم و زینی خانی، واتە مێژووی سەردەمی پێش مۆدێرنی کوردستانیشدا بەدی دەکرێت.

بۆ نموونە، خانی لە کۆتایی سەدەی حەڤدەهەم، واتە مێژووی پێشمودێرنی کوردستان، نەک تەنیا ڕاشکاوانەتر ئاماژە بە کورد دەکات، بەڵکوو لە تورک و قزلباشیش جیای دەکاتەوە و گازندەی ئەوەش دەکات کورد لەلایەن ئەمانەوە گەمارۆ دراوە و لەم ڕووەوە خوازیاری دامەزراندنی «شانشینی کوردی» دەبێت و پێی وایە ئەگەر کورد پاشانشینیی خۆی هەبێت، لە دەستی ئەم دزێوانە ڕزگاری دەبێت و چیتر خاکەکەی نابێتە وێرانەی کوندەپەپوو و لەم بارەیەوە باس لە نەبوونی یەکریزیی کوردیش دەکات و دەڵێت، گەر کورد یەکریز بوایەن، تورک و عەجەم ئیستا خزمەت و نۆکەریی کوردی دەکرد» (خانی:٢٠٠٨: ٢٠-٤).

دیسانەوە و هەرلەم ئاراستەیەدا، سەدەیەک دوای خانی، «شەرەفخانی بەدلیسی»ش، گازندە لە نەبوونی «فەرمانڕەوایەکی بەهێز»ی شکۆمەندی کورد دەکات و لەهەمان کاتیشدا ئاماژە بە «وڵاتی کوردستان» و هەڵکردنی «ئاڵای پاشایەتی» و «سوڵتانەکان»ی کورد دەکات (بدلیسی،هەمان:١٧)و تەنانەت ئاماژە بەوەش دەدات، کوردستان و میرنشینە کوردییەکان هەرگیز بەتەواوەتی گوێڕایەڵی  ناوەند نەبوونە و کۆنتڕۆڵی تەواوی کوردستان و میرنشینەکانی لە پلانی بارەگای شاکانیشدا نەبوو و گەریش هەبووە، زۆر سەرکەوتوو نەبوو (شرفنامه، هەمان:١٧-١٨). لەم ڕووەوە، شەرەفخان لە کاتی باسکردن لە ڕووداوە سیاسییەکانی ناوچە جیاجیاکانی کوردستان، تەعبیری «وڵاتی کوردستان» بەکار دێنێت و سەرەڕای ئەوەش، سەبارەت بە مەبەستی خۆی لە نووسینی مێژووەکەی دەنووسێت، بۆئەوە ئەم بەرهەمە دەنووسم تاوەکوو «ئەحواڵی ماڵباتە مەزنەکانی کوردستان، لە بیر نەکرێت»( هەمان:٨). بەڵام لە هەمانکاتدا، دەکرێت بانگەشەی ئەوەش بکرێت، شەرەفخان سەرەڕای نزیکبوونەوەی لە بارەگای سەفەوییەکانەوە، یەکەم کەسە بەدوای جۆرێک لە پێکەوەبوونی کوردستان و دابڕان لە عوسمانیی و سەفەوییەکانە و ئەم خواستەش بە دیاریکردنی تەعبیری «وڵاتی کوردستان» بۆ مێژووکەی پیشان ئەدات و هەروەها ڕاشکاوانە ئاماژە بە سەربەخۆییخوازیی میرنشینەکانی وەک حەسەنەوییە و جزیرە دەکات و تەنانەت  بەشێکی جیاوازیش بۆ باسکردن لەو میرنشینە کوردانە تەرخان دەکات کە لایەنگری سەربەخۆیی بوون ( هەمان:٥٥-١٩).

کە واتە بە گشتی دەکرێت، بانگەشەی ئەوە بکرێت، وشەی کورد وەک قەوم و هەروەها وشەی کوردستان وەک ناوچەیەکی جۆگرافیایی و فەرهەنگی جیا لەوەی لە دەقی کوردیدا ئاماژەی پێدراوە لە دەقەبیانیەکانیشدا بە تایبەتی دەقی فارسی وعەرەبی و تورکی بەکار هێنراوە و ئەمە خۆی لە خۆیدا دەتوانێت باس لە بوونی وشیاری قەومی لە نێوی خوێندەوارانی کۆمەڵگای کوردی بکات  کە لە بەردەوامی ئەم نەریتە واتە وشیاری قەومی، ڕۆڵی بەرچاوی هەبووە.

٢) نەریتی میرنشینی لە کوردەواریدا:

له بیرم دێ سلێمانی که دارولمولکی بابان بوو

نه مه‌حکوومی عه‌جه‌م، نه سوخره‌کێشی ئالی عوسمان بوو

(تاڵەبانی، ٢٠٠٣: ٨١)

پاش داگیرکردنی کوردستان و نزیکەی سێ سەدە و نیو لە حوکمڕانیی ڕەهای دەزگای خەلافەت لە کوردستاندا، هەوڵ بۆ  دەسەڵاتێکی نیمچەسەربەخۆ لەلایەن ژمارەیەک ماڵبات و بنەماڵەی ناوداری کوردی وەک بەرزیکانی، شادگانی، گۆڕانی و ئەنازی دەستی پێکرد کە ئاکامی دامەزراندنی دەسەڵاتی میرنشینی لە ناوچە جیاجیاکانی کوردستاندا بوو. ئەم ماوەیە نزیک بە هەزار ساڵی خایاند کە دەکرێت لە مێژووی کوردستاندا وەک سەردەمی میرنشینی ناوی ببرێت.

ئەم سەردەمە لە مێژووی کوردستاندا بە هۆی  ڕووداوی چارەنووسساز و کاریگەری وەک هێرش و کۆچی بەلێشاوی تورکمانەکانی ئاسیای ناوەڕاست بۆ ئەم ناوچەیە، ڕووخانی دەزگای خەلافەت، هەژموونی تورکمانەکان بەسەر ناوچەی ئەنادۆڵ، پێکهێنانی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی، پێکهێنانی حکوومەتی  سەفەوییە، گرژییە بەردەوامەکانی نێوانی عوسمانی و سەفەوییە، بوونی کوردستان بەناوەندی ململانێی نێوان دوو ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی و سەفەوییە، شەڕی چالدێران، دەستپێکردن و چڕبوونەوەی گرژییەکانی نێوان میرنشینە کوردییەکان و پرسی دابەشکردنی فەرمیی کوردستان لە ئەرزەرۆم و هەروەها بەرجەستەبوونی پرسی ئایین وەک تایبەتمەندیی سەرەکیی ناسنامە لەپاڵ خێڵ و عەشیرەتدا، دەکرێت ئەم سەردەمە لە مێژووی کوردستان بە سەر دوو قۆناغی میرنشینی، واتە قۆناغی یەکەم و دووەمدا دابەش بکرێت.

قۆناغی یەکەمی سەردەمی میرنشینی بە دامەزراندنی میرنشینی حەسنەوییەکان (٣٣٠-٤٠٦ / ٩٤٢-١٠١٥) لە ناوچەکانی کرماشان و لوڕستان و ئیلامی ژێر دەسەڵاتی بنەماڵەی «بەرزیکان»یەکانەوە دەستی پێکرد و بە دامەزراندنی میرنشینی مەڕوانییەکان (۳۷۲-٤٧٨/۹۸۳- ۱۰۸۵) لە میافارەقین و دیاربکر بە سەرکردایەتیی «بازی کوردی» لە بنەماڵەی دۆستکی ڕوادییەکان (٤٦١-٣٤٣/١٠٦٩-٩٥٤) لە ئازەربایجان و بەشێک لە ئەرمینیا، بە ناوەندییەتیی تەورێز و مەراغە، ئەنازییەکان(٣٨١-٥١١/ ٩٩١- ١١١٧) بە سەرکردایەتیی کوردانی شادگانی لە ناوچەی حەلوان و میرنشینی هەزبانی لە ئازەربایجان و موسڵ و هەروەها میرنشینی بەهێزی شەددادی (٣٤٠-٥٩٥/٩٥١- ١١٩٩) لە ناوچەی ئاران و باکووری ئازەربایجان بە پێتەختیی گەنجە درێژەی کێشا و بەمجۆرە جیا لەوەی کورد  لە ونبوونی سیاسی ڕزگاری بوو، ئەو دەرفەتەشی بۆ ڕەخسا دەسەڵاتی نیمچە سەربەخۆی تایبەت بە خۆ، واتە سیستەمی میرنشینی دامەزرێنێت.

دوای نزیکەی چەند سەدە ئەزموونی حوکمڕانی، ئەم میرنشینانەی کوردستان، لەناکاو ڕووبەڕووی هێرش و دەستدرێژیی توندی تورکمانە تازە سەرهەڵداوەکان واتە سەلجووقییەکانبوونەوە؛ پاش سەرکەوتنی سەلجووقییەکان بە سەر غەزنەوییەکاندا، هەر زوو بەغدا و فەرمانڕەواکانی دیکەی سەر بە خەلافەتیان کردە ئامانج و بەم بۆنەوەشەوە میرنشینە کوردییەکان ڕووبەڕووی کێشەی جدی و تەنانەت ڕووخان و لە نێوچوون بوونەوە.

هەربۆیە، میرەکانی کورد و بەتایبەتی مەهلەهەل، سەرۆکی میرنشینی ئەناز، ئەبو مەنسوری هەسودانی ڕەوادی، فەرمانڕەوای ئازەربایجان و ئەبو ئەلسەوار، فەرمانڕەوای شەدادییەکان لە ئاران، بەپەلە گەیشتنە لای سەرکردەکانی سەلجووقی و باڵادەستیی ئەوانیان قبووڵ کرد( ابناثیر ، ١٤٢٠: ٩٠/٨) و  بەم شێوە مانەوەی دەسەڵاتی نیمچە حوکمڕانیی خۆیان مسۆگەر کرد. هەڵبەت هاوکات لە گەڵ سەرهەڵدانی هۆزە کۆچەرییەکانی تورک ڕەگەز ، نەک هەر بەشێک لە خاکی کورد بۆ هەتا هەتایە بووە بەشێک لە خاکی تورک، بەڵکوو بەشێکیشی بوو بە چەقی ململانێی کورد و تورک و هەروەها ژمارەیەک لە میرنشینە دێرینەکانی کورد لاواز کران و هەندێکیشان بۆ هەمیشە لەنێو چوون. لەسۆنگەی لاوازبوون و داڕمانی ئەم میرنشینانە زەمینە بۆ سەرهەڵدانی ژمارەیەکی زۆر لە نیمچە حوکمڕانیی خێڵەکی لە قەوارەی هەمان سیستەمی میرنشینیدا خۆش کرا. 

سەرهەڵدانی نیمچە دەسەڵاتی نوێ لەلایەن ژمارەیەکی دیکەی خێڵ و عەشیرەتی کوردەوە بووە هۆی چڕبوونەوە و هەروەها فراوانبوونی ململانێی خێڵەکەکان و ڕێکەوتنی ژێربەژێریان لەگەڵ زلهێزە بیانییەکان و بەم جۆرە سیاسەتی یەکڕیزیی کوردی  خستە پەراوێزەوە  و ئیتر تەبایی لە گەڵ دوژمن لەپێناو  مانەوەی خێڵ و سڕینەوەی خێڵ و هۆزی بەرامبەر بوو بە بەشێک لە سیاسەتی کوردی، بەتایبەت  لە کۆتایی یەکەم قۆناغی میرنشینی کوردیدا  و، دواتریش ئەم ڕێبازە بوو بە نەریتێکی ڕیشەدار لە مێژووی سیاسیی کورددا و هەر ئەم سیاسەتە پێشی بە دامەزراندنی حوکمڕانییەکی هەمەلایەنە و تاڕادەیەک بەهێز و درێژخایەن لەنێو کورددا گرت، بەس لە لایەکی دیکەوە، بەردەوامیی نەریتی میرنشینیشی بەدوای خۆیدا هێنا.

بەم جۆرە، دوای لاوازبوون و داڕمانی عەباسییەکان، میرنشینە کوردییەکان، مانەوە و بەردەوامیی خۆیان لە گوێڕایەڵی و ڕیزبەندی و کۆیلایەتی بۆ تورکمانی داگیرکەر و هەروەها فەرمانڕەواکانی دیکەی ئاسیای ناوەڕاستدا بینی. ئەمەش بووە هۆی دامەزرانی نەریتێک کە مەکداوڵ، وەک «سەرچەشنی گوێڕایەڵیی فەرمی بۆ حکوومەتی ناوەندی» ناوی دەبات، کە بەرە بەرە و کەم کەم بوو بە«ناوەڕۆکی ژیانی سیاسیی بەردەوامی کورد»( داول، هەمان: ٧٠) و هەروەها بەشێکی گرنگی گەمەی سیاسیی کورد لە مێژووی سیاسیی خۆیاندا. 

هەڵبەت لەگەڵ ئەوەشدا، درێژەی سیاسەتی میرنشینی جیا لە ئەنجام نەرێییە (سلبییە) حاشاهەڵنەگرەکانی، ڕێگریی لە داگیرکردنی سەرجەم خاکی کورد و بە تورککردنی کورد کرد  و هاوکاتیش لە  پاراستنی کولتوور و زمانی کوردی ڕۆڵی بەرچاوی گێڕا.

بەگشتی، چەندین سەبەب و هۆکاری گرنگی وەک هەوڵی عەشیرەت و هۆزەکانی دیکە بۆ دامەزراندنی دەسەڵاتی خێڵەکی بە فیتی تورکمەنەکان، سەرهەڵدانی سەفەوییەکان و لکاندنی زۆربەی خاکی کوردستان بە دەسەڵاتی خەلافەتی عوسمانی، دیپلۆماسییەتی ئیدریس بەدلیسی، چوارسەد ساڵی ململانێی عوسمانی و سەفەوی و قاجار لە خاکی کوردستان و هەروەها سیاسەتی ئایینیی سەفەوییەکان، دەسەڵاتی میرنشینی لە کوردستاندا بەردەوام بوو؛ لەم ڕووەشەوە، بەستێن بۆ سەرهەڵدان و دامەزراندنی میرنشینی بەناوبانگی وەک ئەردەڵان، بابان، بۆتان، سۆران ئامادە بوو و ئیتر ئەم نەریتەی میرنشینی بۆ هەزار ساڵ، واتە تا نیوەی یەکەمی سەدەی نۆزدەیەمی خایاند. 

 پاش نزیکەی هەزار ساڵ، دەسەڵاتی میرنشینی لە سەردەمی سوڵتان مەحموود دووەم (١٢٢٣-١٢٥٥/١٨٠٨-١٨٣٩) بە هۆی پرسی چاکسازی و ناوەندگەرایی و بە بیانووی بەهێزکردنی دەسەڵاتی ناوەندی و پێشگرتن بە هەڵوەشاندنەوەی ئیمپراتۆرییەت وەک بەشێک لە چاکسازی، سیاسەتی هەڵوەشاندنەوەی میرنشینەکان خراوە ئەولەوییەتی سیاسەتی دەزگای خەلافەتی عوسمانی و، لەم ڕووەوە، یەکەم میرنشینی کوردی، واتە میرنشینی سۆران، تووشی هێرشی هێزەکانی سوڵتان بووە و بە دەسبەسەرکردن و دەرنجام کوشتنی میری سۆران لە ساڵی ( ١٨٣٦/١٢٥٢)، هەڵوەشێنرایەوە.

ئەم سیاسەتە، واتە هەڵوەشاندنەوە و ڕووخاندنی میرنشینەکان، پاش سوڵتان مەحموودی دووەم و بەتایبەتی لە سەردەمی سوڵتان عەبدولمەجیدی یەکەم (١٢٥٥-١٢٧٧/١٨٣٩-١٨٣٩) بەردەوام بوو و هەر لەم ئاراستەیەدا، میرنشینی بۆتان لە ساڵی (١٨٤٧/١٢٦٣) (داول، هەمان: ١٠٨) و میرنشینی بابان کە«بۆ ماوەی سێ سەدە و نیو، ستراتیژییەکی تاڕادەیەک یەکگرتووی بۆ پەیوەندیکردن لەگەڵ زلهێزەکانی ئێران و عوسمانی لەپێناو پاراستنی دەسەڵاتی خۆی بەکار هێنابوو، ئەویش ستراتیژیی بەکارهێنانی دەسەڵاتێکی ئیمپراتۆری لە دژی دەسەڵاتێکی دیکەی ئیمپراتۆری بوو»، وەک دوایین میرنشینی بەهێزی کورد لە ساڵی (١٢٦٥/١٨٤٨) ڕووخا ( رستم بابانی، هەمان:١٦٩-١٧١)

بەم جۆرە، لە کۆتایی نیوەی یەکەمی سەدەی نۆزدە، دەسەڵاتی میرنشینیی کوردی لە دەسەڵاتی ژێر ئیمپراتۆریای عوسمانی بە ڕووخانی بابان کۆتایی هات و کوردی لە سەدەی دامەزراندنی دەوڵەت-نەتەوە، لە دامەزراندنی دەوڵەتی کوردی بێبەش کرد؛ چونکە دەکرێت بەرەنگاریی میرنشینەکان وەک «نموونەی خۆڕاگری لەبەرانبەر پرسی لەدەستدانی دەسەڵات لە سەردەمی ڕاپەڕینەکانی پێش سەردەمی ناسیۆنالیستی بۆ بنیاتنانی دەوڵەت» سەیر بکرێت و لەم ڕووەوە بە کۆتایی دەسەڵاتی میرنشینی، کورد بێبەش کرا.( N. Kaya, Zeynep (2012). p111) 

بە کۆتایی قۆناغی دووەمی میرنشینی لە کۆتایی نیوەی یەکەمی سەدەی نۆزدە، ڕاستە کورد لە دامەرزراندنی دەوەڵەت-نەتەوە بێبەش کرا، بەڵام نابێت ئەوەش فەرامۆش بکرێت میراتی نزیکەی هەزارساڵ میرنشینی، واتە ئیرادەی حوکمڕانیی کوردی، سەرهەڵدانی گوتاری مێژوونووسیی کوردستان، نەریتی بەکارهێنانی زمانی کوردی و بەرجەستەبوونی چەمکی کورد و کوردستان و هەروەها سۆز بۆ دەسەڵاتی میرنشینی لەپاڵ گوتاری زاڵی ئەو سەردەمەی  ئەستەمۆڵ، لە سەرهەڵدانی دیاردەی مونەوەرەی و بەواتایەک یەکەم بەرەی مونەوەری کوردی، کە بەشێکیان لە بنەماڵەی ماڵەمیران بوون، ڕۆڵی بەرچاوی هەبوو و، لەم ڕووەوە ئەم نەریتە و سۆز بۆ میرنشینی و بەواتایەک دەسەڵاتخوازی، جیا لەوەی لە سەرهەڵدانی دیاردەی مونەوەری ڕۆڵی حاشاهەڵنەگری بوو، بووژانەوە و زیندووکردنەوە، بەشێک لە گوتاری یەکەم بەرەی مونەوەران کورد و بەتایبەت حاجی قادری کۆیی وەک یەکەم مونەوەری کورد بوو کە بەوپەری سۆزەوە دەنووسێت:

«کوا والیی سەنەندوج، بەگزادەیی ڕەواندوز/ کوا حاکمانی بابان، میری جزیر و بۆتان» (حاجی قادر کۆیی، ١٣٩٠:١٥٣)

٣) گوتاری زاڵی ئەستەمۆڵی سەدەی هەژدە و نۆزدە:

سەرهەڵدانی ئەوروپای مودێڕن و شکستهێنانی عوسمانی لە چەندین شەڕی گرنگ و چارەنووسساز  لە نیوەی دووهەمی سەدەی شازدەهەم و سەرەتای سەدەی هەڤدەیەمدا، سەرەتای هەرەسهێنانی ئیمپراتۆریی عوسمانی و مەترسیی ڕووخانی دەسەڵاتی خەلیفە وەک ناوەندی سەرەکیی جیهانی ئیسلامی سوننە و لانیکەم بە پارچەکردنی ئیمپراتۆریا بوو و لەم ڕووەوە، بەهێزبوونی ڕۆژاوا و لاوازبوونی عوسمانی و دروستبوونی کێشە و قەیران لە چۆنیەتیی بەڕێوەبردنی ئیمپراتۆرییەت ئەستەمۆڵی ناچار کرد لەپێناو پاڕاستن و بەڕێوەبردنی ئیمپراتۆریا، چاکسازی بە شێوازی ڕۆژاواییەکەی دەست پێبکات و بە واتایەک لاسایی دونیای کوفر یان «دارولحرب»بکاتەوە و، گرنگتر ئەوە ڕوانگەی لە فەرەنگەوە «ڕۆژاواوە» وەک ناوەندی کوفرەوە بگۆرێت بۆ ناوەندی پێشکەوتن.

مودێڕنیتە و تەجەدود «تازەگەری» لە ئەستەمۆڵ و دەستپێکردنی چاکسازی:

یەکەم خولی چاکسازی بە شێوازی فەرەنگی ( ئەوروپایی) کە بە سەردەمی «گوڵی لالە» ناسراوە لەنێوان ساڵەکانی (١٧٣٠-١٧١٨) و لە سەردەمی سوڵتان ئەحمەدی سێیەم (١٧٣٠-١٧٠٣) کە ماوەی دوازدە ساڵی خایاند، دەستی پێکرد. ( رئیس نیا، ١٣٦٨ :٦٥)

وەک بەشێک لە گرنگترین و بەرچاوترین دەستکەوتەکانی سەردەمی گوڵی لالە، دەکرێت ئاماژە بە دامەزراندنی یەکەم چاپخانە لە ساڵی ١٧٢٧، وەرگرتنی موڵەتنامە بۆ وەرگێڕان و  چاپکردن و بڵاوکردنەوەی نزیکی هەڤدە کتێب، هێنانی هەندێک کەرەستەی جوانکاریی ناو ماڵ وەک مۆبلیات، دروستکردنی کۆشک بە شێوازی ئەوروپی و فەرەنگی و ڕێگەدان بە بڵاوکردنەوەی کتێبێک سەبارەت بە شێوازی حوکمڕانیی وڵاتانی ئەوروپی  و هەروەها دۆخی زانست و پیشەسازی و هونەر لە ئەوروپا و هێنانی هەندێک کەرەستەی مودێڕن  بۆ ئەستەمۆڵ و بە تایبەتیش بۆ کۆشکی تایبەتی سوڵتان کە بە شێوازی فەرەنگی ساز کرابوو، ئاماژە بکرێت. ( رئیس نیا. هەمان، ٥-٣٣)

سەرەڕای دژایەتیی زەق و بەرچاوی بناژۆخوازان، چاکسازی درێژەی پێدرا و بوارەکانی سەربازی و پەروەردە، زۆرترین گۆڕانکاریی لەسەر شێوازی فەرەنگی بەخۆوە بینی. بەم جۆرە، لە سەردەمی سوڵتان مەحموودی دووهەمدا (١٨٣٩-١٨٠٨) چاکسازی بە لاساییکردنەوە لە غەرب، نەک تەنیا درێژەی پێدرا، بەڵکوو بوار بۆ جیاکردنەوەی دەسەڵاتی ئایینی لە دەسەڵاتی سیاسی و هەروەها مودێڕنیزاسیۆن (نۆژەنکردنەوە بە شێوازی فەرەنگی) خۆش کرا.

هەر لەم ئاڕاستەیە، واتە هەست بە گرنگیی چاکسازی بە شێوازی ئەورووپی، چاکسازی لەلایەن دەسەڵاتەوە درێژەی پێدرا. ناردنی خوێندکار بۆ ئەوروپا لە ساڵی ١٨٢٧، کردنەوەی خوێندنگەی پزیشکی لە هەمان ساڵدا، بڵاوکردنەوەی یەکەم ڕۆژنامەی حکوومی لە ساڵی ١٨٣١ بە ناوی «تەقویمی وقایع»، دامەزراندنی «ژووری وەرگێڕان» تایبەت بە پەروەردەکردنی گەنجان   بۆ کاروباری سیاسی لە ئایندەدا و هەروەها بۆ شارەزایی سیاسەتمەداران لە زانستی ڕۆژاوایی و دۆخی سیاسی و فەرهەنگیی ئەوروپا و هەروەها کردنەوەی چەندین خوێندنگە بە شێوازی فەرەنگی لەنێوان ساڵەکانی ١٨٣٣-١٨٣١، بەشێک لەو  چاکسازییانە بوون کە بە لاساییکردنەوەی ڕۆژاوا لە سەردەمی سوڵتان مەحمودی سێیەم، جێبەجێ کران و تەنانەت خۆدی سوڵتانیش بۆ یەکەمجار بە شێوازی فەرەنگی واتە ئەوروپی، جلوبەرگی فەرەنگی و وڵاتی کوفری پۆشی ( لوئیس،١٣٧٢ : ١٣١-١٢٩).

چاکسازی لە ئیمپراتۆریا، سەرەڕای ئەو هەموو کەند و کۆسپ و کێشەیەی بەردەمی لە سەردەمی  سوڵتان عەبدولمەجیدی یەکەم (١٨٦١-١٨٣٩)، کە بە سەردەمی «تەنزیمات» پێناسە کراوە (١٨٧٦-١٨٣٩)، درێژەی پێدرا و یەکەم هەڵمەتی چاکسازی لەسەر دەستی مەستەفا پاشای سەدری ئەعزەم و لە ڕۆژی ٣ی مانگی نوامبەری ساڵی ١٨٣٥، لەژێر ناونیشانی «خەتی شەریفی گوڵخانە» پەسەند کرا وهەڵمەتی دووهەمی چاکسازیی سەردەمی «تەنزیمات» لەژێر ناونیشانی «خەتی هومایونی»، لە ساڵی ١٨٥٦، ئازادی ئایینی و یەکسانی لە ئاست دەوڵەت بۆ سەرجەم دانیشتووانی عوسمانی بە فەرمی پەسەند کرا و هەروەها دەست بە نووسینی یەکەم دەستووری وەزراتی عەدلیە، بە شوێنوەرگرتن لە دەستوووری فەرەنسە، کرا (جی شاو، هەمان: ١١٦).

بەگشتی، لە سەردەمی تەنزیمات، بەهێزکردنی دەسەڵاتی ناوەندی، نۆژەنکردنەوەی دەزگای ئیداری، بەدنیاییکردنی سیستمی پەروردە و دادوەری و قەبووڵکردنی دەزگا مەدەنییەکان، بەشێک لەو چاکسازییانە بوون کە سیمای وڵاتی عوسمانیی تاڕادەیەک گۆڕی و، هەڵبەت  لە هەمان کاتیشدا، شەڕی چاکسازیخوازان و بناژۆخوازانی توندترکردەوە.

سەرەڕای شەڕی چاکسازیخوازان و بناژۆخوازان، لە ئەنجامدا، مودێڕنیتە لە ئەستەمۆڵدا، هەژمونی خۆی نیشان دا و، ئیتر ئەستەمۆڵ بوو بە یەکێک لە  ناوەند و وێستگە سەرەکییەکانی بڵاوکردنەوە و بڵاوبوونەوەی مودێڕنیتەی فەرەنگی و تازەگەری لە ڕۆژهەڵات بەگشتی و جیهانی ئیسلام بەتایبەتی.

سەرهەڵدانی یەکەم چینی مونەوەرلفیکر لە ئەستەمۆڵ:

 لەم ئاراستەیەدا، یەکێک لە دەسکەوتە بەرچاوەکانی ڕەوتی چاکسازیی سەر بە دەسەڵات، سەرهەڵدانی چینێکی نوێ لەنێوان کەسەکانی دەرەوەی دەسەڵات بوو کە خوازیاری ڕیفۆرمی بنەڕەتی لە سیستەمی حوکمڕانی بە شێوازی ڕۆژاوایی بەتایبەت لە باری سەپاندنی دەستوور و کەمکردنەوەی دەسەڵاتی سوڵتاندا بوون.

 ئەم چینە واتە «مونەوەرولفیکران»ی  تازەسەرهەڵداوی ئەستەمۆڵ کە پەروەردەکراوی ڕۆژاوا یان «ژوورەکانی وەرگێڕانی» سەردەمی سوڵتان مەحمودی دووهەم (١٨٢٦) و بەگشتی بەرهەمی ڕەوتی چاکسازی و دەرکەوتەکانی مودێڕنیتەی ڕۆژاوایی بوون کە نزیک بە ٣٠ ساڵ پاش ڕاگەیاندنی خەتی شەریفی گوڵخانە  لە سەردەمی تەنزیمات، بەفەرمی بوونی خۆیان ڕاگەیاند.

 یەکەم بەرەی مونەوەرلفیکری ئەستەمۆڵ لە ساڵی  ١٨٦٥  بە دامەزراندنی دەزگای « ئیتیفاقی حەمییەت» سەری هەڵدا و بەفەرمی  و ڕاشکاوانە کەوتنە دژایەتیی شێوازی حوکمڕانیی باوی ئەو سەردەمە و خوازیاری مەشڕووتییەت و حکوومەتی دەستوور بوون کە دواتر بە «عوسمانییە نوێیەکان» ناوبانگیان دەرکرد (Mardin,2000:11).

«محەمەد بەگ» دەرچووی زانکۆکانی پاریس، «نووری بەگ»، «ڕەشاد بەگ»، «نامێق کەمال» سەرنووسەری ڕۆژنامەی «تەسویری ئەفکار»، «ئایەت بەگ» و «ڕەفیق بەگ» سەرنووسەری ڕۆژنامەی«مەرات»، شەش ئەندامی سەرەکیی ئەم دەزگایە بوون کە وەک یەکەم بەرەی مونەوەرولفیکر لە ئەستەمۆڵ دەرکەوتن و دواتر زۆر کەسی دیکە لە ئەندامانی بنەماڵە دەسەڵاتدارە و ڕۆژنامەنووسە بەناوبانگەکانی ئەو سەردەمەش چوونە ڕیزی ئەم بازنەیە، کە وەک یەکەم بازنەی مونەوەرولفیکری عوسمانی ناسراوە.

ئەم تاقمە مونەوەرولفیکرە بەپێچەوانەی بەرەی پێشووەوە کە خاوەنی گوتاری دەستوورخوازی  و گۆڕانی شێوازی حوکمڕانی بوون، لایەنگری گوتاری ناسنامەخوازیی تۆرانی و تورکی بوون و بۆ یەکەم جار ساڵی  ١٨٨٩ و لە لایەن چوار کەسی بە ڕەچەڵەک کورد و ئاڵبانیایی و چەرکسەوە بە نێوەکانی، برایم تەمۆی ئاڵبانیایی، ئیسحاق جەودەت و ئیسکۆتی کورد و محەمەد ڕەشیدی چەرکەس - کە خوێندکاری کۆلیژی پزیشکیی سوپا بوون- لەژێر نێوی  «جەمعییەتی ئیتیحادی عوسمانی» دامەزرا و ناوبانگیان دەرکرد و خوازیاری ڕزگاریی نیشتمانی و ژیانەوەی دەستوور بوون ( انتخابی ،هەمان.١٢٤) و دواتر کەسانی زۆر پەیوەستی ئەم کۆمەڵەیە بوون و یەکەم کۆنگرەی خۆیان لە پاریس بەرێوە برد.( جی شاو، هەمان، ٧-٤٣)

سەرهەڵدانی چینی مونەوەرولفیکری تورکی لە ئەستەمۆڵ لە سەرەتای نیوەی دووهەمی سەدەی نوزدەدا  کە خاوەنی گوتاری دەستوورخوازی و سەڵتەنەتی مەشڕووتە و هەروەها گوتاری ناسنامەخوازی و دامەزراندنی یەکەی دەوڵەت-نەتەوە لە سەر بنەمای نەتەوەی تورک بوون، ئەنجام و ئاکامی شکستی چاکسازیی حکوومی  لەلایەکەوە و پەرەسەندنی دیاردە و چەمکی مودێڕنی وەک ئازادی، دەستوور، یەکسانی و ناسیۆنالیزم لەلایەکی دیکەوە بوو. 

بەگشتی، بەهۆی بەناوەندبوونی ئەستەمۆڵ لەلایەکەوە و لەلایەکی دیکەشەوە کۆبوونەوەی دەستەبژێری (ئێلیتی) سەرجەم کەمینەکانی ژێر دەسەڵاتی عوسمانی لەو شارەدا، بوار بۆ سەرهەڵدانی مونەوەرلفیکرانی کورد و ئەرمەن و عەرەب و کەمینەکانی دیکەش دروست بوو  و، هەروەها بە گەشەسەندنی بیرۆکەی ناسیۆنالیزم و زاڵبوونی گوتاری تۆرانخوازی و تورکچێتی لە ئەستەمۆڵ دەرفەت بۆ سەرهەڵدانی ڕەوتی مونەوەرولفیکری و گوتاری تازەگەریی  کوردیش ڕەخسا. 

نیشتەجێبوونی کورد لە ئەستەمۆڵ:

هاوکات لە گەل نیشتەجێبوونی عوسمانییەکان لە "کونستانتێن شار" و گۆڕینی ناوی ئەو شارە بە "قوستەنتەنیە" و دواتریش بە "ئەستەمۆڵ"، دەرفەت و بواریش بۆ نیشتەجێبوونی کورد وەک بەشێک لە جەنگاوەرانی بەشداربوو لە داگیرکردنی ئەستەمۆڵ و هەروەها وەک بەشێک لە دانیشتووانی ئیمپراتۆریای عوسمانی دروست بوو. هەڵبەت با ئەوەشمان لە بیر نەچێت دوای شەڕی چالدێران، کوردستان بەفەرمی لەنێوان ئیمپراتۆریای عوسمانی و سەفەوییەدا دابەش کرابوو و ئیتر بەشێکی زۆری کورد، وەک بەشێک لە ڕەعییەتی عوسمانی دەهاتنە ئەژمار. جیا لەمەش، بەپێی ڕێککەوتنامەی زەهاو لە ساڵی (١٦٤٠)، کوردستانی ئەمڕۆی تورکیا و عێراق، بە فەرمی بوونە بەشێک لە ئیمپراتۆریی عوسمانی  و دانیشتووانی ئەم ناوچە کوردستانییانەش بوونە بەشێک لە "میللەتی" عوسمانی و بە واتایەک ئومەتی ئیسلامی؛ بەگشتی، دەکرێت بڵێین کۆچی کورد ڕوو لە ئەستەمبووڵ هەر لە ساڵی ١٤٥٣ دەستی پێکرد. (ئەڵاکۆم، ٢٠٠٥:٢٨).

چل و سێ ساڵ پاش داگیرکردنی ئەستەمۆڵ و لە یەکەم سەرژمێریدا باس لە بوونی نزیک بە ٣٨٢ کورد و هەروەها سێ گوندی کوردنشین لە نزیکی ئەستەمۆڵ دەکرێت، واتە هەر لە سەرەتای نیشتەجێبوونی تورکەوە، کوردیش لەو شارە نیشتەجێ دەبێت و، ئەوشارەش دەبێتە زێدی بەشێک لە کوردەکانی سەر بە دەسەڵاتی ئیمپراتۆری و لە درێژخایەنیشدا ئیتر جەماوەری کورد لەو شارە وردە وردە ڕوو لە زیادبوون دەکات. بۆ نموونە، بەپێی سەرژمێرییەکانی سەرەتای سەدەی نۆزدەدا تەنیا دە هەزار کۆڵهەڵگری کورد لە شاری ئەستەمۆڵ ژیاون (هەمان:١٦).

سەرەڕای نیشتەجێبوونی کورد، هەر لە سەرەتای داگیرکردنی ئەستەمۆڵەوە، ژمارەیەک کوردیش بۆ گەیشتن بە پێگەی سیاسی و سەربازی و تەنانەت پیشەیی یان بۆ فێربوونی زانست نیشتەجێی ئەو شارە دەبن. وەک نموونە، هەر لەو سەردەمەدا، کەسانی ئایینیی وەک مەلا گۆرانی، ئەبووسەعوونە کەندی، ئیدریس بەدلیسی و شاعیرانی وەک نالی، مەلا محەمەد کۆیی، شێخ ڕەزا تاڵەبانی و زیوەر و کەسانی دیکەش ڕوو لەو شارە دەکەن  و، ئەو شارە وەکوو  ناوەندی زانست و گەیشتن بە پلە و شوێنی نیشتەجێبوونیان هەڵدەبژێرن.

جگە لەمانەش، ئیتر لە سەدەی ١٨وە، ئەستەمۆڵ دەبێتە جێگەی نیشتەجێکردنی ئەو میر و سەرۆکە کوردانەی وا گومانیان لێکرابوو لە ئیستا و داهاتوودا، ببنە مەترسیی بۆ سەر دەسەڵاتی سوڵتان؛ میر بەدرخان (١٨٦٨-١٨٠٢)، شێخ ئەحمەدی باوکی شێخ مەحموود، مەحەمەد ئاغای باوکی سمکۆی شکاک، لە ڕیز ئەو میر و سەرۆک خێڵانە بوون کە لە دوا ساڵەکانی سەدەی نۆزدەدا لە ئەستەمۆڵ نیشتەجێ کران (ئەلاکۆم: هەمان:٥٧-٥٤).

لە سەردەمی سوڵتان عەبدولحەمیدی دوویەمیشدا (١٩٠٩-١٨٧٦)، بەهۆی پێکهێنانی هێزی دژە ئەرمەنی "سوارەی حەمیدییە" (١٨٩١)، درێژە بە سیاسەتی ڕاگرتنی میرە کوردەکانی ژێر دەسەڵاتی عوسمانی لە ئەستەمۆڵ درا و بە واتایەک، دەرفەت بۆ زیادبوونی جەماوەری فرەتری کورد لە ئەستەمۆڵ، دروست کرا . کردنەوەی قوتابخانەی عەشایری، هەل و دەرفەتی زۆرتری نە تەنیا  بۆ نیشتەجێبوونی کورد، بەڵکوو دەرفەت و هەلی بۆ گۆڕینی ڕوانگەی هەندێک خوێندکار و زانای کورد، بە نیسبەت جیهان و ناوچەکەوە، هێنایە ئاراوە.

 بەگشتی، کردنەوەی قوتابخانەی عەشایری بۆ منداڵانی میرە کوردەکان لە ساڵی ١٨٩٢ و پەروەردەکردنیان لەژێر گوتاری عوسمانیخوازی، بواری گۆنجاوتر بۆ نیشتەجێبوونی جەماوەرێکی زۆرتری کورد لەو شارە خۆش دەبێت و  ئیتر، هێدی هێدی ئەستەمۆڵ وەک شارێکی تورکی-کوردیی لێ دێت.

سەرهەڵدانی مونەوەرلفیکریی کوردی لە ئەستەمۆڵ:

لەگەڵ دەستپێکردنی چاکسازی و دەرکەوتنی نیشانەکانی مودێڕنیتە و سەرهەڵدانی چینی مونەوەرولفیکر و هەروەها بەرجەستەبوونەوەی گوتاری ناسنامەخوازی لەسەر دەستی مونەوەرولفیکرانی تورک و کەمینەکانی دیکەی عوسمانی، شاری ئەستەمۆڵ لەو قۆناغەدا دەبێتە جێگەی کۆبوونەوەی هەموو ئازادیخوازەکانی وڵاتانی عوسمانی  لە کورد و عەرەب و ئەرمەن و نەتەوەکانی باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەوروپاشەوە (مەلا کەریم،١٣٩٩ : ١٦). بە واتایەک، پاش پەرەسەندنی ویستی چاکسازی و تازەگەری و ناسنامەخوازی، کوردانی ئەستەمۆڵیش کەوتنە ژێر کاریگەرییی ئەو گوتارەوە و یەکەم دەرکەوتەکانی تازەگەریی کوردی لەم شارەدا سەریان هەڵدا. بۆ نموونە، دەستپێکردنی ڕۆژنامەنووسیی کوردی، وەک ڕۆژنامەی کوردستان (١٨٩٨)، ڕۆژی کورد (١٩١٣)، هەتاوی کورد (١٩١٣)، ژین (١٩١٨) و هەروەها یەکەم کۆمەڵەی کوردی بە ناوی " جەمعییەتی تەعاوەن و تەرەقی" (١٩٠٨)، یەکەم کۆمەڵەی پێشکەوتنی کوردستان بە ناوی "تەعالی کوردستان" ( ١٩١٨)، یەکەم کۆمەڵەی خوێندکارانی کورد بە ناوی " کۆمەڵەی هێڤیی قوتابییانی کورد" (١٩١٢) لە ئەستەمۆڵ دامەزران و یەکەم کتێبی کوردیش بە ناوی "دیوانی مەولانا خالید" لە ساڵی ١٨٤٤ هەر لەم شارەدا بڵاو کرایەوە ( ئەڵاکۆم،هەمان:١٣١).

بەم وەسفەوە، پاش دەرکەوتەکانی مودێڕنیتە و هەروەها گوتاری چاکسازی و گوتاری ناسنامەخوازیی تورکی و ئەرمەنی لە ئەستەمۆڵ، جگە لە کوردانی نیشتەجێی ئەستەمۆڵ، ژمارەیەکی زۆر کورد لە ناوچە و پارچە جیاجیاکانی کوردستانەوە ڕوویان لە ئەستەمۆڵ کرد و ناسنامەی عەشایەری و ناوچەیی خۆیان خستە لاوە و کەوتنە پشکنینی ئەتنیکی و گەڕان بەدوای بنچینەی نەتەوەییدا ( ئەڵاکۆم،هەمان :٨). لەم ئاڕاستەیەشدا، دەکرێت ئاماژە بە پیرەمێردی ڕۆژنامەنووس و شاعیر، ئەمین زەکی بەگی مێژوونووس لە باشوورەوە و  مەحەمەد میهری ڕۆژنامەنووس و حوزنی موکریانی مێژوونووس لە ڕۆژهەلاتەوە بدرێت. لێرەوە ئیتر ئەستەمبووڵ دەبێتە یەکەم مەڵبەندی بیری نەتەوەیی مودێڕنی کورد و لە بابەت بنەماکانی نەتەوەییەوە ڕۆشنبیرانی کورد بۆ یەکەمجار دەست بە پەرەپێدانی ئەندێشە و بیرکردنەوە لە کورد و کۆمەڵی کورد دەکەن و، بە واتایەک لەم سەردەمە ئیتر بایەخ بە ئەندێشە و پرسی کورد و کۆمەڵی کوردی دەدرێت.

 یەک لەو تایبەتمەندییە دیار و ئاشکرایانەی ئەم قوناغە لە بواری  ئەندێشەی کوردیدا، پەرەسەندنی ڕۆڵی چینی ڕۆشنبیر و دامەزراندنی زنجیرەیەک لە یانە  و حزبی کوردی بە پێشەوایەتیی ڕۆشنبیرانی کوردە ( ئەڵاکۆم،هەمان:٨١). بەگشتی، بە ئامادەبوونی جەماوەرێکی بەرچاوی کورد و بە تایبەت شاعیر و بنەماڵەی دەسەڵاتداری وەک بنەماڵەی بابانەکان، بەدرخانییەکان و بنەماڵەی شێخ عۆبەیدوڵڵا نەهری لە ئەستەمۆڵ، پەرەسەندنی گوتاری تازەگەری و زاڵبوونی گوتاری ناسنامەخوازی، زیادبوونی قوتابییانی کورد لە دەزگاکانی خوێندنی باڵای ئەستەمبووڵ،  کاریگەریی لەسەر کوردانی نیشتەجێی ئەو شارە دەبێت و، هەر لەم شارەشدا هەل و دەرفەرت بۆ سەرهەڵدانی یەکەم بەرەی مونەوەرلفیکریی کورد، واتە مقداد مدحت پاشای بەدرخان، سەید عەبدوڵقادر، ئەمین‌ عالی بەدرخان، ئەحمەد ڕەمزی، محەمەد شوکری، پیرەمێرد، کەمال فەوزی بەدلیسی، بابان زداە، زنار سلۆپی، شوکری سەگبان، و مەولانزادە ڕەفعەت و لە پێشەوەی هەمووشیانەوە حاجی قادر کۆیی دروست دەبێت و، بە واتایەک لەم شارە، یەکەم بەرەی مونەوەرانی کورد سەر هەڵەدات کە ئەوانیش بە کاریگەری لە گوتاری تازگەریی ئەستەمۆڵ و هەوڵی مونەوەرانی عوسمانی بۆ نەتەوەسازی و یەکەی دەوڵەت-نەتەوەی تورک و هەروەها چاکسازی  و پێشکەوتن، خوازیاری هەوڵ بۆ نەتەوەسازی، دامەزراندنی دەسەڵاتی کوردی، پەرەپێدانی سیستەمی پەروەردە و بەگشتی چاکسازی و پێشخستنی کۆمەڵی کوردی و بەتایبەت وشیاریی نەتەوەیی بوون و لەم بارەیەوە دەستیان بە دامەزراندنی ڕێکخراوە و بڵاوکردنەوەی ڕۆژنامە و بانگەوازی یەکریزی و یەکگرتوویی کرد و هەوڵیان بۆ پەرەپێدانی خوێندنگای کوردی دا.

لەم ڕووەوە، دەکرێت باس لەوە بکرێت بابەتی وەک جەختکردنەوە لەسەر گرنگیی زانست و خوێندن و پەروەردە، کردنەوەی مەکتەب [قوتابخانە]، حب الوطن [خۆشەویستی بۆ نیشتمان]، هاندان بۆ بەدەستهێنانی «علم و هنر» [زانست و هونەر]، زەقکردنی بایەخی پرسی بەرپرسیارییەتیی «علما» [زانا] و «پاشا» و «ئاغا» لە ئاست کۆمەڵ، پێویستیی یەکریزی و هەوڵ بۆ نەتەوەسازی، بەرزکردنەوەی بایەخی دەوڵەت و... لە ڕیزی گرنگترین تایبەتمەندییەکانی گوتاری یەکەم بەرەی مونەوەرانی کورد، واتە گوتاری مونەوەرانی مەکتەبی ئەستەمۆڵە کە لە گوتاری حاجی قادری کۆیی و هەروەها ڕۆژنامەکانی کوردستان (١٨٩٨) ، ڕۆژی کورد (١٩١٣)، هەتاوی کورد (١٩١٣)، ژین (١٩١٨) و هەروەها چالاکی و بڵاوکراوەکانی کۆمەڵەی "جەمعییەتی تەعاوەن و تەرەقی" (١٩٠٨)، "تەعالی کوردستان" ( ١٩١٨) و کۆمەڵەی خوێندکارانی کورد واتە "کۆمەڵەی هێڤیی قوتابیانی کورد" (١٩١٢)، ڕەنگی داوەتەوە.

پاشنووسەکان: 

١) لە ئەدەبیاتی سیاسی و فەرهەنگی و تەنانەت جوگرافیایی کوردەواریدا بۆ پێناسەی پێتەختی ئیمپراتۆریای عوسمانی، ئەستەمبۆڵ، ئەستەنبووڵ، ئەستەمۆڵ بەکار هاتووە، نووسەر لێرەدا بە دوو مەبەست وشەی ئەستەمۆڵی بەکار هێناوە، یەکەم ئەوەی ویستوویەتی بەم وشەیە، فەزای کۆنی ئەو شارە، واتە فەزای سەدەی نۆزدە وەبیری خوێنەر بێنێتەوە و دووەم ئەوەی بۆ پێناسەی یەکەم بەرە لە مونەوەرانی کورد، ویستوویەتی، تا ڕادەیەک مێژووییبوونی وشەی مونەوەر بپارێزێت.

٢) لە سەردەمی سەرهەڵدانی ئەم چینە لە وڵاتانی ئیسلامی و بەتایبەتی عوسمانی و ئێران، بۆ پێناسەکردن و ناساندنی ئەم چینە، سەرەتا وشەی «منورالفکر»یان بەکار دەهێنا کە لە عەرەبیەوە وەرگیرابوو و بەرانبەر دەستەواژەی فەرەنسیی « Lumiere» یان هەمان « Enlightenment» ئینگلیزی بە واتای ڕۆشنگەری ساختەکرابوو، دواتر لە ئێران و لە سەردەمی سەرهەڵدانی حزبی توودە، لەباتی مونەوەری عەرەبی، وشەی فارسی-عەرەبیی «روشنفکر»یان بەکار هێنا و لە کوردیشدا، مونەوەریان کردە، ڕۆشنبیر و ڕووناکبیر. کەواتە، وشەی «مونەوەر» لە مێژووی ئەندێشەی کوردستاندا، دەکرێت بۆ ڕۆشنبیرانی پێشوو واتە بەرەی یەکەم بەکار ببرێت، چونکە دیارە ئەرک و کاری ئەوان لەچاو ڕۆشنبیرانی ئیستا تاڕادەیەکی زۆر جیاوازە.

٣) بۆ نموونە، ئەمین زەکی بەگ وەک مونەوەر و مونەوەریین باسیان دەکات و لەم بارەیەوە دەنووسێت: «مونەوەرین  و لاوانی کورد لە دوای شەڕی گەورە زیاتر فەعالییەتیان نواندووە و لە میسر و ئەستامۆڵ و کوردستاندا گەلێ غەزەتەی تریان نەشر کردووە و هەرە بەناوبانگیان مەجمووعەی ئوسبووعیی «ژین» بوو کە لە ١٩١٩ی میلادیدا لە ئەستامۆڵ و لە تەڕەف «حەمزە مەمدووح سەلیم و کەمال فەوزی بەگ»ەوە نەشر کرا». زەکی بەگ، ئەمین (٢٠٠٦) خولاسەیەکی تاریخی کورد وکوردستان، ڕەفیق ساڵح، سلێمانی، بنکەی ژین.

٤) شیاوی ئاماژەیە تاوەکوو ئیستاش لە ڕەوتی مێژوونووسیی کوردستان بە شێوازێکی زانستی سەبارەت بە مەبەست لە چەمکی وەک سەردەم « Epoch» و دەورە « Period» کەمترین هەوڵێک نەدراوە و، بەواتایەک قۆناخبەندی و دابەشکاری بە پێی واقیعی کۆمەڵی کوردی نەکراوە و ئەوەی کراوە لاساییکردنەوەی مێژوونووسیی ڕۆژاوا و وڵاتانی دراوسێ بووە، وەک کورد لە سەردەمی سەلجووقییەکان، یان ئەیووبییەکان. بۆ نموونە، سدیق تۆفیق، زرار(٢٠٠٨) چەند لێکۆڵینەوەیەك دەربارەی مێژووی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، دهۆك، کوردستان، ئەکادیمیای کوردی. لێرەدا مێژنووسی دیار و بەرچاوی باشووری کوردستان، بۆ پێناسەکردنی سەردەمێک لە مێژووی کوردستان دەستەواژەی « سەدەکانی ناوەڕاست»ی بەکار هێناو و ئەوە لە حاڵێکدایە، سەدەکانی ناوەڕاست یان هەمان« Medieval» ئەساسەن بۆ دەورەیەک لە مێژووی ئەوروپا بەکار دەچێت کە لەو دەورەیەدا، کڵێسە و ئەنجوومەنی ئیمانداران یەکدەگرن و کڵێسە باڵا دەستە و، لەم ڕووەوە گواستنەوەی بۆ دەورەیەک لە مێژووی کوردستان کە کەمترین پەیوەندیی بە کڵێسە و دەسەڵاتی کڵێسەوە نییە، نەک تەنیا هەڵەیە بەڵکوو دەبێتە هۆی ئاڵۆزیی زۆرتر و تەنانەت ڕەوتی تێگەیشتن لە مێژووی کوردستان تووشی کێشەی سەرەکی دەکات. ئەوەش لە بیر نەکرێت، ئەوە ژنە مێژوونووسی بەناوبانگی ئینگلیزی، ئان لەمبتون بوو کە بۆ یەکەمجار ئەم دەستەواژەیە واتە سەدەکانی ناوەڕاستی بۆ پێناسەکردنی بەشێک لە مێژووی دنیای ئیسلام بە لاساییکردنەوە لە مێژووی ڕۆژاوا بەکار هێنا. لەم بارەیەوە بڕواننە:

An. K.S. Lambton (2004) State and Government in Medieval Islam (London Oriental Oriental Series)

 هەر لەم ئاراستەیەوە، باس لە مێژووی هاوچەرخ یان هەمان « Contemporary history »دەکرێت، بۆ نموونە بڕواننە: مک داول، مک داول، (١٣٨٣) تاریخ معاصر کرد، ترجمە ابراهیم یونسی، تهران، پانیذ. جیا لەوەی وەرگێڕی بەناوبانگ، کۆچکردوو یوونسی، وشەی هاوچەرخ یان "معاصر" لە بەرانبەر « A Modern History of the Kurds » بەکار هێناوە، ئەساسەن هێشتا باس لەوەش نەکرا بۆچی و لەبەر چ سەبەبێک و بەڵگەیەک باس لەو سەردمە وەک سەردەمی هاوچەرخ دەکرێت و لەبنەڕەتەوە مێژووی هاوچەرخ یان مودێرنی کورد لە چ سات و کات و بەواتایەک لە ڕوودانی چ ڕووداوێکەوە دەست پێدەکات؛ ئەمانە بەشێک لە خەسارناسیی مێژوونووسیی کوردستانە کە نووسەری ئەم بابەتە لە چەندین کۆڕدا ئاماژە پێکردووە. بەگشتی، سەرەڕای ئاڵۆزبوونی وشەی هاوچەرخ بۆ دیاریکردنی بەشێک لە مێژووی ئیستای کوردستان، نووسەر پێی وایە مێژووی هاوچەرخی کوردستان بە هاتنی ئەندێشە و ئامرازی مودێرن  دەست پێدەکات، چونکە ڕووداوەکە ئەوەندە قورس و گشتگیرە بەتەواوەتی کوردستان دەخاتە بەردەم ئاسانەی سەردەمێکی نوێ و دۆخێکی نوێ و، لەم ڕووەوە کە بۆ یەکەم جار حاجی هەست بە پێویستیی نەتەوەسازی و دامەزراندنی دەوڵەت-نەتەوە و هەروەها تازەگەری و چاکسازی و گۆڕانکاری لە سیستەمی پەروەردە دەکات، مێژووی هاوچەرخی کورد دەست پێدەکات.

٥) لەم بارەیەوە دەکرێت باس لەوەش بکرێت تا ئەم ساتەوەختەش کەمترین ئاوڕی زانستی لە مێژووی ئەندێشە لە کوردستاندا نەدراوە و ئەوەی هەیە زۆر ئاڵۆز و تێکەڵ و پێکەڵە و ئەساسەن خوێنەر ڕازی ناکات و دیار نییە مەبەست لە مێژووی ئەندێشە یان فیکر چییە؟ بۆ نموونە بڕواننە: مامۆستا جەعفەر (٢٠٠٩)، مێژووی فیکری کوردی،سلێمانی، مەکتەبی بیر و هۆشیاری.

٦) وەک نموونە، مەلای پێنجوینی پاش وەرگرتنی ئیزنی مەلایەتی لای مەلا عەلی قزلجی، لە شارۆچکەی نۆدشە، لە خزمەتی موفتی بەناوبانگی ئەوکاتەی کوردستان واتە مەلا ئەحمەدی نۆدشی و لە مەکتەب و حوجرەکەی خەرێکی فێربوونی کەلام و ڕیازی و ئەستێرەناسی بووە. بڕواننە:مودەرەس، مەلا عەبدولکەریم (١٣٨٩) بنەماڵەی زانیاران، سنندج. آنا : ٦-٤٤  و مظهری، یحیی (١٣٨٩) زنجیرەی دانشمندان کرد، حاج ملا احمد نودشی،کردستان، سنندج، مظهری:١٤-١٣

٧) بۆ ئەم بابەتە، واتە پێناسەی مەکتەبی ئەستەمۆڵ، بیرمەندی ئێرانی، جەوادی تەباتەبایی، کاریگەریی لەسەر نووسەر بووە، بڕواننە: جواد طباطبایی (١٤٠٠) تاملی دربارە ایران، ج دوم: نظریە حکومت قانون در ایران، بخش نخست: مکتب تبریز و مبانی تجددخواهی، تهران، مینوی خرد: ٤٠-١٤

٨) دیارە ئەساسەن بۆ یەکەم جار لە دەرەوی کوردستان، دیاردەی مونەوەریی کوردی سەرهەڵدات و دواتر لە کوردستان ئەم دیاردەیە پەرە دەسێنێت و ڕەوتی مونەوەریی کوردی بەرچاوتر دەبێت.

٩) لە ساڵی ١٨٠٣دا حاڵەت ئەفەندی، نوێنەری عوسمانی، گەیشتە پاریس و پاریسییەکان بە ناوی نوێنەری تورکەوە پێشوازییان لێ کرد، بەم هۆیەوە ئەفەندی زۆر تووڕە بوو، لەبەر ئەوەی لە ئەدەبیاتی سیاسیی ئەو وڵاتەدا عوسمانی وەک «دارولئیسلام»، «مەمالیکی مەحرووسە» و «وڵاتی سوننەی عوسمانی» دەناسرا و، وشەی «تورک» لە گوتاری سیاسیی ئیمپراتۆردا بە مانای شوان و گوندی و تەنانەت وەک سووکایەتی بەکار دەهێنرا. زۆر جاریش وەک گاڵتە بۆ کەسێکی گەمژە و گەوج بەکار دەهات». بڕواننە: انتخابی، نادر (١٣٩٠) ناسیونالیسم و تجدد در ایران و ترکیه، تهران: نگاره آفتاب: ٥٩

١٠) هەر لەم ئاراستەیەدا، شلوومۆ سەند، لە کتێبی «ساختەکردنی قەومی یەهوود»دا دەنووسێت: پاش ڕووخانی دەوڵەتی عوسمانی، دانیشتووانی تورکیای نوێ تازە بۆیان دەرکەوت ئەوان ئاریایی سپی پێست و نەوەی سۆمەرییەکان و هیتییەکانن؛ ئەفسەرێکی تەمبەڵی بەریتانی، کە بە ئارەزووی خۆی نەخشەی سنووری عێراقی دەکێشا، هێڵێکی ڕاستی مردووی کێشا؛ ئەوانەی لە شەوێکدا و لەپڕا بوونە عێراقی زۆری نەخایاند لەڕێگەی مێژوونووسانی رێگەپێدراوەوە « authorized historians» زانییان ئەوان نەوەی بابلییە کۆنەکانن و هەروەها نەوەی عەرەبەکانن... زۆرێک لە هاووڵاتیانی میسری هیچ گومانێکیان نەبوو کە یەکەم دەوڵەتی نەتەوەیییان، شانشینی کۆنارای فیرعەونی بتپەرەست بووە« ancient pagan pharaonic kingdom »

 بڕواننە:

Shlomo Sand, The Invention of the Jewish People, Translated by Yael Lotan, Verso, 2009, P.16

١١) هەڵبەت ئەوەش فەرامۆش نەکرێت سەرەڕای ئەوەی چەمکی کوردستان، وەک خاکی کورد، بوونی هەبوو بەڵام  گۆڕینی مانای وەتەن لە زێدەوە بۆ نیشتمان، بە شێوازێکی هەمەگیر و بەربڵاو بەرهەمی هەوڵی مۆنەوەران بوو و لەم بارەوە بڕواننە: مەحموودی ئیسماعیل، (٢٠٢٠) ڕۆشنبیرانی کورد و مەکتەبی ئیستەنبووڵ، گوتاری تازەگەریی کوردی، سلێمانی، جەمال عیرفان.

١٢) بۆ ئاگاداری لە ئایینی یارسان بڕواننە: خەلیقی، د. حسێن(٢٠١٩) ئایینی یاری، سلێمانی، ماڵی سوەرەوەردی و طاهری، طیب(٢٠٠٩) مێژوو و فەلسەفەی سەرەنجام، هەولێر. 

١٣) وەک نموونە، مەسعودی، دەنووسێت:«ثم قتله جعفر بن مهر جيش الكردي». المسعودي، أبو الحسن علي بن الحسين(١٨٩٣) التنبيه و الإشراف، ليدن: ٣٨.  

١٤) بۆ زانیاری زۆرتر بڕواننە: سعیدی، مدرس و زرگرنژاد، غلامحسین (١٣٩٦) تطور و تکوین معنایی واژه کرد در منابع دوره اسلامی ( قرن اول تا نهم هجری)، تاریخ ایران، شماره (٢١): ٩٢-١١٦.

١٥) لەم سەرچاوەنەدا، لە چەمکی کورد، دەکرێت دوو مانای «قەومی» و «کۆچەری- بژێوی« وەربگیردرێت.

١٦) شەرەفخان پێی وایە «سەرەتای وەلایەتی کوردستان لە هورمزەوە دەسپێدەکات کە دەکەوێتە کەناری دەریای هیندەوە و لەوێشەوە ڕاست دەڕوات تا لە مەلاتیە و مەرەش کۆتایی دێت و لەلای باکووری ئەم هێڵەش، تا ناوچەی  فارس و عێراق و عەجم و ئازەربایجان و ئەرمەنستانە و لەلای باشووریشەوە تا دیاربەکر و موسڵ و عێراقی عەرەبە، بەڵام لقەکانی لەو ئەوپەڕی ڕۆژهەڵاتەوە تا کۆتایی ناوچەی ڕۆژاوا گەیشتووە.» ( بدليسی، هەمان:١٣-١٤).

١٧) سەبارەت بە ڕەوتی بەکارهێنانی دوو چەمکی کورد و کوردستان لە مێژووی پێش مودێرنی کوردستاندا، نووسەری ئەم وتارە، کتێبکی بە زمانی فارسی و بە ناونیشانی «تلاش‌های نافرجام، گزارشی از  ناکامی کردها در امر دولت‌خواهی» ئامادە کردووە و لەم بارەیەوە لە بەشێکی تایبەتدا بەوردی ئاماژەی پێداون.

١٨) )نووسەری ئەم توێژینەوەیە پێی وایە سەرەڕای ڕا و بۆچوونی باو، دابەشبوونی کوردستان لە سایکس-پیکۆ ڕووی نەدا، بەڵکوو بە فەرمی ئەوە لە ڕێککەوتنی ئەرزەرۆم ڕووی دا، بڕواننە: مەحموودی، ئیسماعیل (٢٠٢٤) دابەشبوون و دابەشکردنی کوردستان، گۆڤاری نما،٣٢-٦.

١٩) نووسەر لەم بارەیەوە کتێبێکی بە زمانی فارسی ئامادەکردووە لەژێر ناونیشانی «گوزارشت لە چیرۆکی شکستی کورد لە پرسی دەوڵەتخوازی» کە بەمزوویانە بڵاو دەکرێتەوە و لەوێدا بەوردی باسی ئەم دوو قۆناغەی کردووە.

٢٠) بۆ تێگەیشتنێکی وردتر و زۆرتر لەم میرنشینە، بڕواننە: بهرامی نیا، امید (١٣٨٦) تاریخ کردان منطقه جزیره، تهران، احسان.

٢١) بۆ زانیاری لەسەر بنەچەی کوردی ڕەوادییەکان و ئەوەی کە ئازەربایجان شوێنی نیشتەجێبوونی ڕەوادییەکان بووە، بڕواننە: ابن خلکان، ابوالعباس شمس‌الدین احمد ( ١٩٩٤) وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان، بیروت، دارصادر: ١٣٩/٧.

٢٢) بۆ زانیاریی وردتر، بڕواننە: ڕۆژبه‌یانی، محه‌مه‌د جه‌میل (١٩٩٦ ):٤٧-٢٨٤.

٢٣) هەزبانییەکان، هۆزێکی گەورەی کورد بوون کە لە ناوچەکانی دەوروبەری نەینەوا و هەولێر تا باشووری گۆلی ورمێ دەژیان و، ئەم هۆزە لەگەڵ دوو هۆزی گۆران و شادگانی لە گرنگترین و ناودارترین هۆزەکانی کورد بوون. بۆ زانیاریی وردتر بڕواننە: ابن خلدون، عبد الرحمن بن محمد بن محمد (٢٠١١) تاريخ ابن خلدون، بيروت ،دار إحياء التراث العربي: ٣٥٦/٤ و ابن اثیر، هەمان: ٣٨٢/٩ و ٥٣٨/٧ - اللخمي الإربلي، هەمان:٢٠/٢.

٢٤) بۆ زانیاریی وردتر بڕواننە: کسروی، هەمان: ٢٩٢-٣٠١.

٢٥) بۆ ئاگاداری لە ڕەوتی سەرهەڵدانی سەلجووقییەکان و هیڕشیان بۆ سەر میرنشینییەکان بڕواننە: نیشابوری، ظهیرالدین (١٣٣٢) سلجوقنامه، تهران: کلاله خاور. نیشابوری. بیهقی، ابوالفضل (١٣٧٨) تاریخ بیهقی، به تصحیح علی اکبر فیاض، تهران: هرمس: و بنداری اصفهانی(٢٥٣٦)، تاریخ سلسله سلجوقی: زبده النصر و نخبه العصر، ترجمه م.جلیلی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران: ٤٠-٥٦.

٢٦) وەک ئازەربایجان و باکۆی ئیستا.

٢٧) بێ گومان ئەم سیاسەتە، جیا لەوەی تەحەدایەکی گەورەی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی تورکەکان دروست کرد، لەئەنجامیشدا ئاسانکاریی بۆ داگیرکردنی زۆربەی ناوچەکانی کوردستان لەلایەن ئەو تورکە کۆچەرییانەوە ساز کرد.

٢٨) وەک نموونە، نەریتی میرنشینیی کۆتایی قۆناغی یەکەم، دواتر بووە هۆی دروستبوون و درێژەدان بە نەریتێکی خۆوێرانکەر لە مێژووی سیاسی و کولتووریی کورددا، کە دەکرێت وەک هانابردن بۆ دوژمن و ڕەتکردنەوەی هاوپەیمانیی ناوخۆیی ئاماژەی پێ بکرێت. دیارە ئەم سیاسەتە  لە قووڵکردنەوەی دوژمنایەتی و بە پارچەپارچەکردن و نەبوونی یەکڕیزیی کۆمەڵی کوردی و چڕکردنەوەی ڕکابەریی نێوان عەشیرەت و خێڵەکان کاریگەر و چارەنووسساز بوو. ئەوەش لە بیرنەکرێت دامەزراندنی میرنشینەکان لەلایەن هەندێک بنەماڵەی دیار و عەشیرەتە گەورەکانەوە، وەسوەسەی لەنێو عەشیرەتەکانی دیکە دروست کرد کە ئەوانیش مافی ئەو جۆرە حوکمڕانییە ناوخۆییەیان هەیە. لەسەر ئەم بنەمایە، گوێڕایەڵیی سەرۆک عەشیرەتەکان بۆ یەکتر و یەکڕیزبوونیان بوو بە جۆرێک لە تابۆ لە پێکهاتەی کۆمەڵی کوردیدا، کە بۆ خۆی جیا لەوەی بووە هۆی پارچەپارچەبوونی کۆمەڵی کوردی، بەرەبەرەش پیرۆزکردنی ناسنامەی خێڵەکی، بڵاوبوونەوەی ڕکابەریی خێڵەکی و لە هەمووی گرنگتر پەنابردنە بەر دەسەڵاتێکی بێگانە بۆ مانەوە و نەهێشتنی میرنشین و هۆزەکانی دیکەی ڕکابەری بە دوای خۆیدا هێنا. بۆ نموونە، میرنشینی حەسنەوییە کە تا ساڵی ٤٣٨ کوردەکانی گۆران حوکمڕانییان دەکرد؛ لەم ساڵەدا، مەهلەل لە کوردەکانی شازدگانی دەستی بەسەر کرماشان و دینوردا گرت و بەناوی ئیبراهیم یەناڵ سەلجقییەوە حوکمڕانیی کرماشانی دەست پێکرد و کۆتایی بە دەسەڵاتی کوردانی بەرزیکانی سەر بە عەشیرەتی گۆرانی هێنا: بڕواننە: ابناثير، (١٤٢٠): ٢٦١.

٢٩) بۆ زانیاریی وردتر لە کەسایەتی و کردار و ڕۆڵی یەکلاکەرەوەی بەدلیسی لە هاوکێشە ناوچەییەکان، بەتایبەتی سیاسەتی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی بڕواننە:

Markiewicz, Christopher (2020) The Crisis of Kingship in Late Medieval Islam: Persian Emigres and the Making of Ottoman Sovereignty. PP 120-135.

٣٠) لەم ماوەیەدا نزیکەی بیست و چوار شەڕ لەنێوان دوو وڵات لە خاکی کوردستان ڕووی داوە. بڕواننە: جعفری ولدانی، اصغر(١٣٧٠) بررسی تاریخی اختلافات مرزی ایران و عراق، تهران، دفتر مطالعات وزارت خارجه: ٤.

٣١) لە گوتاری سەفەوییەدا، کورد «بێئیمان» و «گەلێکی ناباوەڕمەند و دووڕوو» و... بوو کە دەبێت ڕادەستی «تیغی بێ وچان»ی قیزلباشان بکرێن و«تاڵان» بکرێن، باس کراوە. بۆ ئاگاداربوون لە سیاسەتی ئایینی سەفەوییە بەرانبەر کورد، بڕواننە: خواند میر، غیاث‌الدین بن همام (١٣٨٠) حبیب السیر، زیر نظر محمد دبیر سیاقی، تهران،خیام: ٤٨٤/٤ و اسکندر بیگ ترکمان (١٣٨٢) عالم آرای عباسی، تصحیح ایرج افشار، تهران، امیر کبیر: ٨١٣/٢.

٣٢) تەنانەت زەمینەی فراوانبوونی ئەم میرنشینانەی ئەوەندە لەبار کرد کە لەم نێوەندەدا، کوردانی ئێزدی، میرنشینی داسنیشیان دامەزراند کە ناوەندی شێخەکانی باکووری ڕۆژهەڵاتی موسڵ بوو... بڕواننە: یوسفی،عثمان (١٣٩١) تاریخ و حیات اجتماعی –  فرهنگی کردهای ایزدی: ٨٦ و پورگشتال (١٣٦٧) تاريخ امپراطوري عثماني،: ٨٦٧/٢.

٣٣) سەرکوتکردنی بنەماڵە گەورەکانی دیمەشق (١٨٠٧)، پاشا مەملووکییە بەهێزەکانی بەغدا (١٨٣١)، جەلیلیەکانی موسڵ (١٨٣٤) و قەرەمانییەکانی تەرابلوس (١٨٣٥) دەکرێت وەک بەشێک لە پڕۆژەیەک سەیر بکرێت کە لەنێوان ساڵانی ١٨٣٤ بۆ ١٨٤٧ دەستی پێکردووە و بەردەوام بووە... بڕواننە:

Atmaca, Metin (2022) Resistance to centralisation in the Ottoman periphery: the Kurdish Baban and Bohtan emirates, Middle Eastern Studies, 55:4, 519-539, DOI: 10.1080/00263206. 2018.1542595.pp 519-532

٣٤) ئەوەش لە بیرنەکرێت، بە ڕەچاوکردنی کۆنفڕانسی ئاشتی و پەیمانی ئەرزەرۆم لە ساڵی ١٨٤٧/١٢٦٣ و هەروەها نیگەرانیی ئینگلتەرا سەبارەت بە نفووزی ڕووسیا، نوێنەری سیاسیی بەریتانیا ڕۆڵێکی نەرمی لە سەرکوتکردنی میر محەمەد و ڕووخانی میرنیشینی سۆران بینی. بۆ زانیاریی زیاتر لەسەر میرنشینی سۆران و چۆنیەتیی کەوتنی، بڕواننە: بدلیسی، هەمان: ٢٨٨-٢٧١، مکریانی، حوزنی(٢٠١١):١١-٨٢، جلیل، هەمان: ١٣٧-٧٧ ، لازاروف،ن (٢٠١٠): ١٨٦-١٩٩،مک داول، هەمان: ١٠١-١٠٥ و امین پور،:١١-١٣٦.

٣٥) پاش مەحموودی دووەم،  لە سەردەمی سوڵتان عەبدولمەجیدی یەکەم (١٢٥٥-١٢٧٧/١٨٣٩-١٨٣٩)، جیا لە پرسی مۆدێرنیزاسیۆن و چاکسازی و هەروەها زنجیرەیەک شکستی سەربازی و سیاسی و شکست لەبەرانبەر ڕۆژئاواییەکان، ئەندێشەی تازە سەرهەڵداوی ناسیۆنالیزم لەنێو نەتەوەکانی ژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆریا، لەوانەش یۆنانییەکان (١٨٢٥) و سیربەکان (١٨٣٤)، و هەروەها مەترسیی ئەو پرسیارە کە "چۆن دەتوانرێت ئەم ئیمپراتۆریایە ڕزگار بکرێت؟" لە هەوڵی جدی بۆ ڕووخاندنی میرنشینەکان، کاریگەریی بەرچاوی هەبوو.

٣٦) ئەوەش لە بیر نەکرێت ساڵێک پێش ڕووخانی میرنشینی بابان، لە ساڵی ١٨٤٧، پەیمانی ئەرزەرۆم، کە ڕێککەوتنێکی نێوان تاران و ئەستەنبوڵ سەبارەت بە دیاریکردنی سنوورەکانی نێوان دوو وڵات  لەژێر چاودێریی ڕووسیا و ئینگلتەرا بوو، یەکەم کۆبوونەوەی لە ساڵی ١٨٤٣ دەستی پێکردبوو، دواجار دوای سێ ساڵ دانوستان واژۆ کرا. خاڵی گرنگ لەم بابەتەدا ئەوە بوو بە پشتبەستن بە یەکێک لە بڕگەکانی ڕێککەوتنی سنووری ئەرزەرۆم، تاران دانی بە دەسەڵاتی ئیستەنبوڵ بەسەر سلێمانیدا نا و، ئەمەش لەڕاستیدا بە مانای هەڵکردنی چرای سەوز بۆ ڕووخانی دەسەڵاتی بابان بە هەماهەنگی و پشتیوانیی حکومەتی بەریتانیا و ڕووسیا بوو. بۆ زانیاریی زیاتر بڕواننە:

Atmaca, Metin (2022) Resistance to centralisation in the Ottoman periphery: the Kurdish Baban and Bohtan emirates, Middle Eastern Studies, 55:4, 519-539, DOI: 10.1080/00263206. 2018.1542595.pp 528-530

٣٧) لە ئەدەبیاتی وڵاتانی پێش مودێڕن «دارولکوفر» بۆ پێناسەی وڵاتانی ئوروپایی بەکار دەچوو؛ واتە، لە ڕوانگەی ئاینییەوە پێناسە دەکرا (لوئیس،١٣٩٣ : ٩٢-٨١ ).

٣٨) هۆکاری پێناسەکردنی ئەم سەردەمە  لەژێر ناونیشانی سەردەمی  «گوڵی لالە» لەبەر ئەوە بوو کە پاش هێنانی گوڵی لالە لەلایەن «ئوژیە گیلن دۆزبۆرگ» نوێنەری پادشای ئەڵمانیا بۆ ئەستەمۆڵ، دەسەڵاتدارانی عوسمانی لە زێدەبەدەر سۆزیان بۆ ئەم گوڵە نیشان دا و لە سەدەی شانزە ئەم گوڵە بوو بە هێمایەکی بارەگای سوڵتان .

٣٩) دواتر ئەم خوێندنگەیە بووە یەکێک لە گرنگترین ناوەندەکانی دروستکردنی ڕەوتی ڕۆشنبیری و مافخوازیی کورد. منداڵانی میربەدرخان و هەروەها کەسانێکی وەک خالید بەگی جبرانلیی، سەرۆکی کۆمەڵانی ئازادی، کە پێشەواییەتیی شۆڕشی شێخ سەعیدی لە ساڵی ١٩٢٥ دەکرد دەرچووی ئەم قوتابخانەیە بوون. ئەم قوتابخانەیە دواتر و لە ساڵی ١٩٠٧ لەلایەن سوڵتان عەبدولحەمیدەوە داخرا ، ئەڵاکۆم،هەمان:١٦.

٤٠) نووسەر لە توێژینەوەیەکی تایبەت و لەژێر ناونیشانی «گوتاری مونەوەرانی مەکتەبی ئەستەمۆڵ» بەچڕی و وردی ئەم بابەتەی ڕوون کردووەتەوە و لێکداوەتەوە.

سەرچاوەکان:

کوردی:

ئەڵاکۆم، روهات (٢٠٠٥)، کوردەکانی ئەستەمبۆڵی کۆن. وەرگێڕانی ئەحمەد تاقانە، هەولێر، موکریانی.

بدلیسی، شەرەفخان (٢٠٠٦)، شەرەفنامە، مێژووی ماڵەمیرانی کوردستان، وەرگێڕانی هەژار، هەولێر، ئاراس.

حاجی قادر کۆیی (١٣٩٠)، دیوانی حاجی قادر کۆیی، لێکۆڵینەوە و لێکدانەوە سەردار حەمید میران و کەریم موستەفا شارەزا، لەسەر نووسینێکی نوێ بەپێی بۆچوونەکانی موحەمەدی مەلا کەریم، سنە، کوردستان.

خانی، ئەحمەدی (١٣٦٧)، مەم و زین، ڤەژاندنا: پەرویز جهانی، ورمێ، ناوەندا وەشانێن سەلاحەدین ئەیووبی.

زەنگەنە، عەبدوڵا (٢٠٠٥)، ڕۆژی کورد (ئیستەمبووڵ ١٩١٣)، پێشەکیی ئیسماعیل شوکور، سلێمانی، بنکەی ژین.

سەدیق ساڵح، ڕەفیق ساڵح و زەنگەنە (٢٠٢١)، بانگی کورد، بەغداد ١٩١٤، سلێمانی، بنکەی ژین.

سەدیق ساڵح، ڕەفیق ساڵح (٢٠١١)، پێشکەوتن، یەکەم ڕۆژنامەی سلێمانی، سلێمانی، بنکەی ژین.

سەدیق ساڵح، ڕەفیق ساڵح (٢٠٢٢)، کوردستان، ئەستەمۆڵ ١٩١٩-١٩٢٠، سلێمانی، بنکەی ژین.

شارەزا، کەریم (١٩٦١)، کوێە و شاعێرانی، بەغدا؟

عەبدوڕڕەحمان، سەعید(١٩٢٥)، دیوانی حاجی قادر کۆیی، بەغدا؟

فواد، کەمال (٢٠٠٠)، کوردستان، یەکەم ڕۆژنامەی کوردی، سلێمانی، بنکەی گەلاوێژ.

کەرەمی. سەعید (١٣٩٠)، دیوانی حاجی قادر کۆیی، سەردار حەمید میران و کەریم موستەفا شارەزا، سنە کوردستان.

مەحموودی ئیسماعیل، (٢٠٢٠)، ڕۆشنبیرانی کورد و مەکتەبی ئیستەنبووڵ، گوتاری تازەگەریی کوردی، سلێمانی، جەمال عیرفان.

......................................(٢٠٢٢) هەنگاوێک بۆ پڕکردنەوەی بۆشایی، سلێمانی، سەردەم.

مەلا کەریم، مەحەمەد (١٣٩٩)، حاجی قادر کۆیی شاعیری قۆناغێکی نوێیە لە ژیانی نەتەوەی کورد، سنە، کوردستان.

عەرەبی:

القلقشندی، احمد بن علی(١٣٩٠)، صبح الأعشي في صناعه الإنشاء: قاهره، دارالکتب العلمیه

ابن الأثير، ابوالحسن على بن محمد(١٣٨٥) الكامل في التاريخ،بیروت،دار صادر، دار بیروت

الطبري، أبى جعفر محمد بن جرير ، (١٨٧٩) تاريخ الامم والملوك للامام، الجزء ٦،ليدن، بريل.

فارسی:

ابن خردادبه (۱۳۷۱)، مسالک و ممالک، ترجمه سعید خاکرند، تهران: میراث ملل:٣٨.

 اصطخری، محمد بن ابراهیم (۱۳۴۰)، مسالک و ممالک، باهتمام ایرج افشار، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

ابن مسکویه، احمد بن علی(١٣٧٩)، تجارب الامم، ج ٧، تحقیق ابوالقاسم امامی، تهران، سروش.

شيرواني ، زين العابدين بن اسكندر(١٣٣٦)، رياض‌السياحه، به تصحیح اصغر حامدربانی، تهران، سعدی.

غضنفری، اسفندیار(١٣٩٩) گلزار ادب لرستان، تهران: نشر مفاهیم.

فیلد هاوس، دیوید (١٣٧٠)، لایان، والاس، کردها، عربها و انگلیسی ها، ترجمەی حسن افشار، تهران، مرکز.

لوئیس، برنارد (١٣٧٢)، ظهور ترکیە نوین، ترجمە علی سبحانی، تهران، مترجم.

مک داول، دیوید (١٣٨٣)، تاریخ معاصر کرد، ترجمە ابراهیم یونسی، تهران، پانیذ.

ولی، عباس و بوز ارسلان (١٣٩٨)، گفتارهای در خاستگاە ناسیونالیسم کرد، ترجمەی مراد روحی، تهران، چشمە.

ئینگلیزی:

Atmaca, Metin (2022). Resistance to Centralization in the Ottoman Periphery: the Kurdish Baban and Bohtan Emirates, Middle Eastern Studies.

Amir, Hassanpour (2003). The making of Kurdish identity: Pre-20th century historical and literary discourses, Essays on the origins of Kurdish nationalism, Mazda Publishers.

Mardin (2000). The Genesis of Young Ottoman Thought. New York: Syracuse University press.

Hamilton, Paul (2003). Historicism, Published by Routledge, New York Second Edition.

Vali, Abbas(1988). The Kurd and their Others: Fragmented Identity and Fragmented Politics. Comparatives studies of south Asia, Africa and the Middle East, (xviii)