ئەکادیمی و نووسەر

لەوانەیە یەکەمین کاریگەریی بەرچاوی جیهانی مۆدێرن لەسەر کورد ئەوە بێ کورد ئیتر قانع نەبوو بەوەی کە هەیەتی و بەو هەلومەرجەی کە تێیدا دەژی. "ناڕەزایەتی" و قانع‌نەبوون، سەرەکیترین تایبەتمەندیی مرۆڤ و کۆمەڵی مۆدێرنە. مرۆڤی مۆدێرن، چونکە ناڕازییە، خۆی بە خاوەنماف دەزانێ هەرچی پێی خۆش بوو و بە نالەباری زانی، بیگۆڕێ؛ دەستتێوەردانی هەموو کەلوکونێک بکا و هەرچی ڕەق و سەختە، نابوود و وردوخاشی بکا. "گیدێنز" مۆدێرنیتە وەکوو بۆڵدزێرێک وێنا دەکا کە هەموو شتێک دەڕووخێنێ و، "مارکس"یش دەڵێ کاری فەیلەسوفی ئێستا، گۆڕانی جیهانە. جیاوازیی کورد لەگەڵ وڵاتانی مۆدێرن لەوەدایە کە لەو وڵاتانەدا ناڕەزایەتی، بنەمای فەلسەفیی هەیە، بەڵام لەلای کورد نەتیجەی هەستکردن بە دواکەوتوویی و لاوازییە کە ناڕەزایەتیی دروست کردووە.

بیرۆکەی مۆدێرن، جۆرێکی تر لە ناسنامەی ساز کرد و هێنایە ناو کایەوە کە لەگەڵ ناسنامەکانی دیکەدا جیاواز بوو. ئەم ناسنامەیەی کە دروست کرا و بەرجەستە بووەوە، ناسنامەی نەتەوەیی یان "میللییەت" بوو. بەر لەوە ناسنامەی ئایینی، خێڵەکی، بنەماڵەیی و... برەوی هەبوو، بەڵام لە سەدەی هەژدە بەملاوە ناسنامەی نەتەوەیی و دەوڵەت–نەتەوە هاتە ئاراوە؛ ئەو ناسنامانەی تر لاواز بوون و وەلا نران. ئاکامی کۆتاییهاتن بە شەڕی یەکەمی جیهانی، ڕووخانی ئیمپراتۆرییەکان و پێکهاتنی دەیان وڵاتی نوێ لە جیهان و لە ناوچە و دەوروبەری کورد بوو.

دوای شەڕی دووەمی جیهانی، بەشێکی زۆر لە وڵاتانی پێشکەوتوو، بابەتێکی تریان هێنایە بەرباس و داوایان لە وڵاتانی تەواوی دونیا، بەتایبەت وڵاتانی جیهانی سێیەم کرد، بۆ ئەوەی ژیانێکی خۆش و پێشکەوتووانە بۆ خۆیان و وڵاتەکەیان دابین بکەن، بەو ئاراستەیەدا هەنگاو هەڵبگرن. پێداگری لەسەر "گەشە" و پەرەسەندنی ئابووری ئەوەندە زۆر بوو کە وردە‌وردە دونیای تەنییەوە و بوو بە یەکێک لە سەرەکیترین ئامانجە کۆمەڵایەتییەکانی بەشێکی زۆر لە وڵاتان. بۆ گەیشتن بەو ئامانجەش دەستیان کرد بە داڕشتنی بەرنامە و سازکردنی یەکێتیی نێونەتەوەیی و ناوچەیی. بۆ نموونە، یەکێتیی نەتەوە یەکگرتووەکان، چەندین دامەزراوە و سیمینارگەلی جۆراوجۆری ڕێکخست بۆ ئەوەی ئەو وڵاتانەی پێشکەوتن و گەشەی پایەداری ئابووری، کۆمەڵایەتی و سیاسییان نییە، بتوانن لە ئەزموون و سەرمایەی وڵاتانی پێشکەوتوو کەڵک وەربگرن و یارمەتی بدرێن بۆ ئەوەی بگەنە ڕیزی کۆمەڵانی گەشەکردووی جیهان.

کوردیش وەکوو تەواوی گەلانی تری جیهان کەوتە بەر کاریگەریی ئەو تەوژمە و بەشێکی زۆر لە بیرمەندان، خەڵک و کۆمەڵگەیان هان دەدا تێبکۆشن بۆ پەرەدان بە فیکری میللییەت، ناسنامەی کوردی و دامەزراندن و گەیشتن بە وڵاتێکی پێشکەوتوو. ئەم بیرۆکەیە لە شیعری شاعیراندا بەڕوونی ڕەنگی داوەتەوە و بەرچاو دەکەوێ کە چۆن بانگەوازی پێشوازیکردن لە تازەگەری و لە ساڵانی دواییدا لە گەشە و پێشکەوتن دەکەن. لە یەک سەدەی ڕابردوودا، ڕووبەڕووبوونەوەی کورد لەگەڵ دونیای مۆدێرن، چەندین پرسیاری بنەمایی و تازەی لەناو کورددا ورووژاندووە. یەکێک لەو پرسیارانە ئەمە بوو: ئێستا کە دەورەیەکی نوێ سەری هەڵداوە «کورد چۆن دەتوانێ ژیانێکی باشتر بۆ خۆی دەستەبەر بکا؟». هاوزەمان لەگەڵ ئەو پرسیارە و لەوانەیە بەر لە پرسیارەکەیش دوو ئەندێشەی سەرەکی لای بیرمەندانی کورد، کە لەو سەردەمەدا زۆربەیان شاعیر یان چالاکی سیاسی بوون، بڕەو پەیدا دەکا و لەسەر بنەمای ئەو دوو ئەندێشە و تیۆرییەکانیان، هەوڵ دەدەن وەڵام و ڕێکار بۆ ئەو پرسیارانە ئامادە بکەن. لەم وتارەدا، چۆنیەتیی ڕەنگدانەوەی ئەو گۆڕانکارییە فیکری و عەمەلییە لە شیعری شاعیرانی کورددا تاووتوێ دەکرێ و پرسیاری سەرەکی ئەوەیە کە پێناسە و لێکدانەوەی ئەمان بۆ گەشە و پێشکەوتن چی بووە و چ دیاردەگەلێکیان بۆ ئەم چەمکە کۆمەڵایەتییە دەستنیشان کردووە؟

• فایەق بێکەس (١٩٠٥ – ١٩٤٨) شاعیرێک و ڕۆشنبیرێکە کە فیکری پێشکەوتن، سەرکەوتن، سەربەخۆیی و ڕۆحی میللی لای ئەو جێگە و پێگەیەکی بەرزی هەبووە و لە ناوەندی دەزگای هزری ئەودا بووە. بابەتی سەرەکیی بەشێکی زۆری ژیان و شیعرەکانی بێکەس بۆ ئەم مەبەستە تەرخان کراوە و قەتیش ئومێدی لەم فیکرە قەتع نەبووە:
  بێکەسا قەتعی ئومێدی سەربەخۆیی قەت نەکەی / کوردەواری زیندووە موحتاجی لوتفی بارییە (دیوانی بێکەس: ١٣٦٦؛ ٤).

هەروەها:
فیکری سەرکەوتن بە بێشک ئەی ڕفێقان غیرەتە / فەوز و ئیقباڵ و تەعالی هەر بە سایەی هیممەتە
گەر بە دڵ بێت و هەوڵ دەین بۆ تەرەققی قەومی کورد / نائیلی جێگە و حوقووقی خۆی ئەبێ ئەم میللەتە (هەمان: ٣).

بیرۆکەی کوردایەتی و هەوڵدان بۆ نەمانی دواکەوتوویی، میللییەت لە شیعری بێکەسدا زۆر بەقوەتە و تەنانەت زیندان و تێهەڵدان و ئەشکەنجەیش ناتوانێ چرای خۆشەویستیی نیشتمان و عەشقی کورد بکوژێنێتەوە و لێی غافڵ بێ:
ئەی وەتەن مەفتوونی تۆم، شێوەتم بیر کەوتەوە / وەختی بەندەیی و ئەسارەت، پێ بە تەوق و کۆتەوە
من لە زیکر و فیکری تۆ غافڵ نەبووم، وا تێنەگەی / حەپس و تێهەڵدان و زیللەت، تۆی لە بیر بردۆتەوە
بەو خوایەی بێ شەریک و لامەکان و واحیدە / عەشقی تۆ نەوعێ لە دڵما ئاگری کردۆتەوە
ئاگرێکی وا هەزار ساڵ ئاوی پڕژێنیتە سەر / قەت گڕ و كڵپە و بڵێسەی تا ئەبەد نەکوژێتەوە
لافی میللییەت بە دەم لەم عەسرەدا کەڵکی نییە / ڕۆژی هەوڵە، هەر بە هیممەت گۆی هونەر ئەبرێتەوە (هەمان: ٥).

لە کەناری ئەو چەمکە ناوەندییە، هەستکردن بە دواکەوتوویی و ئاگاداربوونەوە لەو وەزعیەتەی کە کورد هەیەتی بەنیسبەت وڵاتانی دەوروبەر و جیهان، هەروەها خوێندنەوەی ڕەخنەییانە لە بارودۆخی کۆمەڵایەتی و سیاسی، هۆکار و هەوێنی سەرەکیی سەرهەڵدانی شیعری سیاسی و کۆمەڵایەتین لە کوردستان، کە بێکەسیش لەو ڕێبازەدا هەوڵ و چالاکیی ئەدەبیی هەبووە. بێخەبەری، جەهل، نەزانی، نووستوویی و دواکەوتوویی لەم شیعرەدا یەک مەبنا و مانایان هەیە و وەکوو بەربەست لەسەر ڕێگای گەیشتن بە سەربەخۆیی ئاماژەیان پێ دەکرێ:
کوردە تا کەی بێ خەبەر بی؟ نووستنت بێ عارییە / واسیتەی دواکەوتنت ئەمڕۆکە هەر بێکارییە
سەیری ئەم قەومانە کە چۆن بوون و ئێستا بوون بە چی / حەیفە بۆ تۆ وا ئەسیری، بوویتە عەبد و جارییە
ئیتیفاقێ گەر نەکەی، لەم جەهلە خۆت ڕزگار نەکەی / پاشەڕۆژت قەڵبە بەخوا، عەیش و نۆشت زارییە
ڕێی نەزانی بەر بدە و ڕێگەی مەعاریف بگرەبەر / نیشتمانت زۆر کەساسە و ژینی هەر غەمبارییە (هەمان: ٤).

بێکەس لە سەردەمێکدا ژیاوە کە هەر دوو شەڕە جیهانییەکەی بینیوە، لەوانەیە ئەمە کاریگەریی هەبووبێ لەسەر بیروباوەڕی سیاسی و خەون و خولیاکانی بۆ کورد. بۆیە ئاماژە بەو ڕێگاچارانە و هۆکارانەیش دەدا کە دەتوانن ئومێدی سەربەخۆیی بێننە دی و ئامانجەکان دەستەبەر بن. "عیلم و سەنعەت" و زانین لە سیستمی هزری بێکەسدا وەکوو فاکتەرێکی سەرەکی بۆ سەربەخۆیی و سەرکەوتن بەسەر بێگانەدا ڕەچاو کراوە:
قەومی کورد، شێرانی میللەت، فیکری وەحشەت لابدەن / وەختی تێکۆشینە ئەمڕۆ، ڕۆژی "عیلم و سەنعەت"ە
میللەتی بێ "عیلم و سەنعەت" باوەڕت بێ دائیما / وا لە ژێر پێی ئەجنەبیدا ناوی هەر بێقیمەتە (هەمان: ٣).

هەروەها:
ڕێی "نەزانی" بەربدە و ڕێگەی مەعاریف بگرە بەر / نیشتمانت زۆر کەساسە و ژینی هەر غەمبارییە (هەمان: ٤).
سەنعەت و عیلم و مەعاریف، زەڕەیەک باوی نییە / پیاوەتی لایان بە تەنها چەفتە و جامانەیە (هەمان: ١٥).
میللەتی جاهیل لە دنیادا ئەبێ هەر بەندە بێ / نۆکەری هەر خشت بە باڵای قەومی دیل و پەست ئەبێ (هەمان: ٢٠).

بێکەس شاعیرێکی عەمەل‌گەرا بووە، وشیاریی سیاسی و کۆمەڵایەتیی هەبووە و لە ڕەوتی خەبات بۆ سەربەخۆیی و سەرکەوتن؛ هیممەت، هەوڵ، تێکۆشین و کردەوە بە پێویست، و لاف‌لێدان و بێ‌هیممەتی و بێ‌عەمەلی بە بێ‌کەڵک دەزانێ:
"هەوڵ و تێکۆشین" بە تەنها هەر بە دەم کەڵکی نییە / گرمەگرمی هەوری بێباران نیشانەی زیقەتە (هەمان: ٣).
لافی میللییەت بە دەم لەم عەسرەدا کەڵکی نییە / ڕۆژی هەوڵە هەر بە "هیممەت" گۆی هونەر ئەبرێتەوە (هەمان: ٥).
میللەتی بێ‌عیلم و ئەخلاق چۆن بە ئیستیقلال ئەگا / واسیتەی بەرزی و تەرەقی "هیممەت"ی مەردانەیە (هەمان: ١٥).

هەروەها عەزم و سەبات و غیرەت بە پێویست دەزانێ:
پاڕانەوە و کەساسی بێ‌کەڵکە پارە ناکا / عەزم و سەبات و غیرەت پێویستە لەم زەمانە (هەمان: ١٣).

هەوڵ و هیممەت ئەوەندە لە سیستمی هزری بێکەسدا گرنگیی هەیە کە کاتێک دێت و بەبۆنەی تێپەڕبوونی بیست ساڵ بەسەر تەمەنی ڕۆژنامەی "ژین" تەقدیر بکا لە پیرەمێرد، یەکێک لە تایبەتمەندییە باشەکانی ئەو کەسایەتییە مەزنە بە ئینسانی ئیشکەر و کەسێک کە بیست ساڵە هەوڵ و تێکۆشانی هەیە بۆ زانست و تێگەیشتن وەسف دەکا:
هاتووین تەقدیری ئینسانی ئیشکەر / بکەین و قەدری بخەینە سەر سەر
"حاجی تۆفیق بەگ" پیری بەغیرەت / ئەمە بیست ساڵە بە هەوڵ و هیممەت
خەریکە لەگەڵ "ژیان" و "ژین"دا / لەگەڵ ئەدەب و شیعری شیریندا (هەمان: ٢٢).

لە شیعری "سەدەی بیستەمە"دا، بێکەس ئاماژە بەو فاکتەرانە دەدا کە لە سەرەوە وەکوو هۆکارگەلێک کە دەتوانن ناو، حورمەت و قورسایی کورد بەرز کەنەوە باسیان لێکرا:
سەدەی بیستەمە، کوردە غیرەتێ / لە خەو ڕاپەڕە، هەوڵێ، هیممەتێ
بەسیە نەزانی، عیلم و سەنعەتێ / سووکی هەتا کەی؟ ناوێ، حورمەتێ (هەمان: ١٧).

یەکێک لە دیاردە بەرجەستەکانی نوێخوازی لە یەکەمین ڕووبەڕووەکانی بیرمەندانی کورد لەگەڵ جیهانی مۆدێرن، پرسی "ژن" بووە. بێکەسیش وەکوو بەشێکی زۆر لە شاعیرانی دیکە ئاوڕی لەم پرسە داوەتەوە و لە شیعری "نەسرین"دا بیر و ڕای خۆی سەبارەت بە ژیانی پڕ لە گیرۆدەیی و زوڵمی ژنان دەربڕیوە. لەم شیعرەدا، بێکەس لە چوارچێوەی سیستمی هزری خۆی لا نادا و هەر بەو پێوەرە پرسی ژن شیکاری دەکات. بەر لە هەموو شتێک تەئکید لەسەر دۆخی نالەباری ژن دەکا:
نەسرین دەمێک داخت لە دڵمە / گیرۆدەی بەندی، ژیانت زوڵمە (هەمان: ٥٣)
هێندە دانیشتی پشتت چەماوە / زەرد و لاواز بوویت هێزت نەماوە (هەمان: ٥٤)

لە وەها ژیانێکی نالەبار و ناخۆشدا ژن دەبێ چی بکا؟ وەڵامی ئەم پرسیارە لای بێکەس بەم جۆرەیە؛ ئاماژە بە زانینی عیلم و عیرفان، یەکسانیی ژن و پیاو، لابردنی سەرپۆش و لە هەمووی گرنگتر ئەوەیە کە دەبێ تێبکۆشن، شەرم نەکەن و خۆیان دەستبەکار بن:
ئەمڕۆ زەمانی عیلم و عیرفانە / عالەم شەو و ڕۆژ وا لە فەرمانە / فەرقی نێر و مێ نییە بیزانە
مەڵێ من کچم، تۆش وەکوو منی / موحتاجی عیلم و فەن و خوێندنی / مەجبووری ئیش و خزمەت کردنی
هەستە تێکۆشە تا خوێنت گەرمە / سەرپۆش فڕێ دە کەی وادەی شەرمە (هەمان: ٥٣)

لە کۆتاییدا بێکەس هەر دەچێتەوە سەر ڕێچکە و بیرۆکەی خۆی کە فیکری میللییە و بە مەبەستی سەرکەوتن و سەربەخۆیی کورد، خوازیاری ئەم گۆڕانکارییانەیە:
وەک خوشک و برا ئەبێ هەردووکمان / قوڵی لێ هەڵکەین بچینە مەیدان / تا کورد بەرینە ڕیزی میللەتان / هەستە تێکۆشە تا خوێنت گەرمە / سەرپۆش فڕێ دە کەی وادەی شەرمە (هەمان: ٥٤).

• "شێخ نووری شێخ ساڵح " یەکێکی تر لەو بیرمەندانەیە کە بەرەو پیری ڕووداوەکانی سەردەمی خۆی چووە و پەرەی داوە بە بیری نوێ و ئەندێشەی پێشکەوتن لە کوردستان، هەتا بتوانێ وەتەن، ژیانی تاک و مرۆڤی کورد بگۆڕێ. "ڕەفیق حیلمی" شێخ نووری وەکوو شاعیرێکی "تەجەددودپەروەر" وەسف دەکا؛ ئەم سیفەت و ئەم بیرۆکەیە زۆر جار لە شیعرەکانیدا ڕەنگی داوەتەوە:
  سبحەینێ ئەم تەجەددودە بۆ تۆیە ئەی شەباب / بۆ تۆیە ئەی ئومێدی وەتەن، خادیمی حەیات (دیوانی شێخ نووری شێخ ساڵح؛ دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس: ٢٠٠٨).

بەبۆنەی گۆڕینی ناوی گۆڤاری "ژیانەوە" بۆ ژیان، شیعرێک پێشکەش دەکا کە بەم بەیتەوە دەست پێ دەکات:
دەوری تەجەددودت وەکوو ماهێ لە ئاسمان / هەڵهات و بوو بەدافیعی زوڵمەت لە ئینس و جان (هەمان: ٣٢٦).

"تەجەددود" یان تازەگەری ڕەوتێکی کۆمەڵایەتی–سیاسییە کە لە هیند و ئەفغانستانەوە هەتا تورکیا و ئێرانی ئەو سەردەمەی گرتۆتەوە و چۆنیەتیی هەڵوێستی ڕۆشنبیران و خەڵک بەنیسبەت فەرهەنگ و شارستانییەتی ڕۆژئاوایی دەگێڕێتەوە و، وەڵامی ئەو پرسیارە دەداتەوە کە بۆچی کورد لە ڕەوڕەوەی مێژوو دوا کەوتووە و تووشی زیللەت و پەرێشانی بووە. دیارە کوردیش لەگەڵ ئەو تەوژمە ڕووبەڕوو دەبێتەوە و لە ژیانی ڕۆژانەوە بگرە هەتا سیاسەت و ئابووری دەکەوێتە ژێر کاریگەریی ئەو تەوژمە و کۆمەڵگەی کوردی دەکات بە تووشی چەندین پرسیار و تەنانەت ڕووبەڕووی جۆرێک لە قەیرانی دەکات کە تا ئێستایش ئەو قەیران و پرسیارانە هەر ماون و وەڵامێکی ئەوتۆیان بۆ ئامادە نەکراوە.

کاتێک تاکێک یان کۆمەڵگەیەک لەگەڵ مۆدێرنیتە ڕووبەڕوو دەبێتەوە، دوو لایەنی جیاواز دەبینێ؛ بەواتایەکی تر، مۆدێرنیتە دوو لایەنی جۆراوجۆری هەیە: لایەنی بەرچاو و ماددی مۆدێرنیتە وەکوو ئۆتۆمبێل، ڕێگاوبان، فڕۆکە و بۆمب، کۆمپیوتەر، مەکتەب و... و لایەنی مەعنەوی و فەرهەنگیش وەکوو ئایدیۆلۆژی، ناسنامەی میللی، زانست و فەرهەنگ. جیهانی مۆدێرن لەو دوو لایەنە پێکهاتووە، بەڵام زۆربەی وڵاتانی ڕۆژهەڵات لانی کەم لە یەکەمین ڕووبەڕووبوونەوەیان لەگەڵ ئەو جیهانە ئاڵۆزەدا، تەنیا لایەنی بەرهەست و ماددییان وەرگرت و هاوردەی وڵاتی خۆیانیان کرد. کۆمەڵناسان بەم دیاردەیەیان وتووە "دواکەوتنی کولتووری" (Cultural lag)  کە گۆڕانکاریی ماددی دەکەوێتە پێش گۆڕانکاریی مەعنەوی.

کاتێک "شێخ نووری" ئاماژە بە "دەوری تەجەددود" دەکا، چ تایبەتمەندییەک بۆ ئەم دەورەیە دەستنیشان دەکا؟

• ئەم دەورەیە بە مانگێک دەشوبهێنێ کە لە ئاسمانەوە هەڵدێ و زوڵمەت و تاریکی لە ئینس و جان دوور دەخاتەوە؛
• خادیم و ناشری مەعاریفە و دوژمنی جەهل و نەزانینە؛ شێخ نووری گرنگیی زۆر دەدا بە عیلم. وادیارە مەبەستی لە عیلم، هەمان زانستی ئەزموونییە کە لە سەردەمی مۆدێرندا پەرەی سەند و بوو بە هۆی گۆڕانکاری لە سەنعەت و چۆنیەتیی هەڵسوکەوتی مرۆڤ لەگەڵ ژینگە و دەوروبەری:
  عیلمە میللەت نائیلی جاه و شکۆ و شان ئەکا / دایەیی پاکی وەتەن، پڕ نەشئە و خەندان ئەکا
  واسیتەی عیلمە بەشەر ئەمڕۆکە مانەندی تیوور / وا بەسەر ئەوجی سەماوە سەیر ئەکا و تەیران ئەکا
  واسیتەی عیلمە کە ئەمڕۆ هەر وەکوو ماسی بەشەر / کەشفی قەعری بێکەرانی، بەحری بێ پایان ئەکا (هەمان: ٥٠٢).
• نوور دەڕژێنێتە ناو مەجلیس و کۆڕی بیرمەندان و بیر و هزریان، و بۆ دوژمنانیش دەبێ بە مایەی زیان.
• بەگشتی "شێخ نووری" زۆر ئومێدی بە ئایندەیە و خۆشبینانە باسی گوزەر لە دۆخی ئێستا و ڕابردوو دەکا:
  ڕووناک و بێ پەڵە وەکوو سوبحێکی نەوبەهار / هەر ئینتیزاری غیرەتی ئەفرادی میللەتە
  هاوار ئەکا بە حوزنەوە، ئەی قەومی نامدار / ئیحرازی مەعریفەت بکە بۆ ئاتییەکی چاک.
• خولیای سەربەخۆیی یەکێک لە تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی پڕۆژەی تەجەددودە لە کوردستان. شێخ نووری، خوێندنەوەیەکی نوێی هەیە بۆ میللییەت و وەکوو "ماف"ێک سەیری ئەو داخوازییە دەکات. دیارە "ماف" یان "حەق" چەمکێکی مۆدێرنە و ئەمە دەریدەخا کە ڕوانینی شێخ نووری بۆ ئەم پرسە، ڕوانینێکی مۆدێرنە:
  ئەم زوڵمە کە دی میللەتی ئەم کوردە لە تورکان / نەیدیوە زەمانە چ لە ئینس و چ لە شەیتان
  دەعوایی "حەق"ی میللییەت و گۆشەیی زیندان!!؟ / پاڕانەوە بۆ ژین و تەنافی مل و خنکان!!؟
  هاواری وەتەن کردن و کوژران و فڕێدان!!؟ (هەمان: ٤٩٣).

لە شیعرێکدا کە بۆ ماتەمی "٦"ی ئەیلوولی ساڵی "١٩٣٠" وتراوە، ڕوونتر باسی ئەم دەورە نوێیە وەکوو عەسری تەرەقی و تەکامول دەکا و هەم لەسەر "حەق"خوازیی کورد پێ دادەگرێ:
لەم عەسرەدا، کە عەسری "تەرەقی" و "تەکامول"ە / ئەم سەربڕین و کوشتنە، شەرتی حیمایەتە؟
بۆ کەعبە کەچ ئەبێ، کە کەسێ ناوی "حەق" بەرێ؟ / "حەق"گۆ لەبەرچی، قیسمەتی هەر دار و لەعنەتە؟ (هەمان: ٥٤٧)

زۆر بەپەرۆشەوە بوو بۆ سەربەخۆیی و ئیستیقلالی کوردستان:
خوایا بەسیە ئیتر لابەری دەیجووری ئیضمیمحلال / تلووعی پێ بکەی خورشیدی ڕۆژی پاکی ئیستیقلال
لەگەڵ خولیای هیجرەتدا، بەسەرچوو عومری شیرینم / دەسا نۆبەی ویسالە، ئاه ئەی ئومێدی ئیستیقلال (هەمان: ٥١٤).

هەروەها لە شیعرێکی تردا، حەمدی خوا ئەکا بۆ ئیستیقلالی کورد و لە چین و توێژی جۆراوجۆری کۆمەڵگە وەکوو لاوان، مورشید، خەڵیفە، مەلا، شاعیر، داوا ئەکا بوغز، کیبر، نیفاق و حەسادەت لاببەن و تەواوی هیممەت و توانایی خۆیان بۆ سەربەخۆیی کوردستان، ڕووناکی داهاتوو، سەرکەوتنی کورد و جەژنی ئیستیقلال تەرخان بکەن:
ئەی جەوانان، ئەی خیرەدمەندانی ساحێب عیلم و فەن / ئەی عەزیزان، ئەی نەجیبانی جگەرگۆشەی وەتەن
ڕۆژی سەعی و غیرەتە، هەنگامی کەیف و شادییە / جەژنی ئیستیقلالە، ئەمجار نۆبەتی ئازادییە (هەمان: ٤٩١).

لە شیعرێکی فارسیدا، بەبۆنەی چاپ و بڵاوبوونەوەی ڕۆژنامەی "بانگی کوردستان" لە ساڵی ١٩٢٢دا، بەخێرهاتنی ئەو ڕۆژنامەیە دەکا، چونکە ئەو ڕۆژنامەیە بە مایەی "ترقی"، "تعالی"، "عمران" و "استقلال" دەزانێ. لە شیعری "وقت ارشاد است"دا کە بە فارسی نووسیویەتی، باسی سەرەکیی ئەو شیعرە، سەربەخۆیی کوردستان و میللەتی کوردە. ئەو فاکتۆرانەی کە شێخ نووری بە پێویستی دەزانێ بۆ سەربەخۆیی و پڕۆژەی تەجەددودی ناوبراو نیشان دەدا، بریتین لە:
حسن نیت، قابلیت، فکر آتی، اتحاد / انتظام عسکری، نشر معارف، اقتصاد
از حکومت عدل و از افراد ملت، اعتماد / لازم است امروز تا مثبت شود عرفان ما (هەمان: ٣١٨).

لەم پڕۆژەیەدا تەنیا گرنگی نەدراوە بە یەک فاکتۆر، بەڵکوو دید و بۆچوونێکی هەمەلایەنەی هەبووە سەبارەت بە حکوومەت و شێوەی حوکمڕانی. ئەگەر لە ڕوانگەی "بۆردیۆ"وە ئەم شیعرە لێک بدەینەوە، دەبینین "حسن نیت"، "اعتماد" و "اتحاد" گوزارشت لە سەرمایەی کۆمەڵایەتی دەکەن کە حکوومەت بەبێ ئەمانە ناتوانێت بەباشی بەرنامەکانی بەڕێوە ببا. هەروەها "قابلیت"، "عدل"، "اقتصاد" فاکتۆرگەلی سەرمایەی ئابوورین، "نشر معارف" سەرمایەی کولتوورییە و "انتظام عسکری" و "فکر آتی" سەرمایەی سیمبولیکن کە ئەمانیش پێویستن بۆ مانەوە و پێشکەوتن.

شێخ نووری لە بڕێک لە شیعرەکانیدا گرنگیی زیاتری داوە بە دیاردەکانی "گەشەسەندن". پێشوازی دەکا لە سەنعەتی چاپ و بە مایەی زانین، تەرەقی، سەعادەت و پێشکەوتنی دەزانێت کە دەتوانێت چرای جەهالەت و نەزانی بکوژێنێتەوە:
ئەم موژدە خۆشە، خەو بووە، یا گوێم زڕایەوە / یا ڕاستە پەردەیی تەڕەبە، هەڵدرایەوە
یا نەجمی "تەرەقی" کوردە، تلووعی کرد / یا نووری "مەعریفەت"، لە وڵاتا پژایەوە
ناگاه، نیدا لە غەیبەوە هات و وتی: بەڵێ / "پێشکەوتن"ە لە مەملەکەتا دەنگی دایەوە
پێشکەوتنی "سەعادەت"ی کورد، هاتنت بەخێر / غونچەی دڵم بە بۆنی نەسیمت گەشایەوە
لە ساوە من کە هاتنی تۆم بیستووە ئەڵێم / ئۆخەی شوکر، "چراغ"ی جەهالەت کوژایەوە
تۆی باعیسی "سەعادەت"ی کوردە فەقیرەکان / دەرگای "مەعریفەت" کە بەدەستی تۆ کرایەوە
با دەست بکەین بە "سەنعەت" و تەحسیلی مەعریفەت / با زوو بگەینە "پێش"ەوە، بەشمان نەمایەوە
وا تێ مەگەن کە مەتبەعە بێ قەدر و قیمەتە / کارێزی "عیلم" و مەعریفەتی پێ ژیایەوە (هەمان: ٥٠٤).

لە شیعری سەرەوەدا کەڵکەڵە و هیوای شێخ نووری؛ عیلم و مەعریفەت، مونەوەر، سەعادەت، پێشکەوتن، سەنعەت و... ئەم دیاردانەیە کە کاتێک بیرۆکەی گەشە و نوێخوازی پەرە دەستێنێت، ئەمانیش دەبن بە بەهای کۆمەڵایەتی و ئامانجی کۆمەڵانی خەڵک. عیلم و سەنعەت لە دەزگای هزری شێخ نووریدا لە ناوەنددایە و گرنگیی زۆری پێداوە:
کەسێ عیلمی ببێ موستەقبەلی ڕووناک و تەئمینە / کەسێ سەنعەت بزانێ، دائیمەن ئەو ساحێبی نانە
لەسەر ئەم عالەمە فەرزە، ئیعانەی مەکتەب و سەنعەت / کە ڕۆحە موڵک و میللەت، سەنعەت و تەحسیلی عیرفانە
وجوودی فەخرە بۆ میللەت، کەسێ فیکری مونەوەر بێ / کەسێ عیلمی نەبێ، وەک وەحشیی کێو و بیابانە
قسەی ڕاستت ئەوێ وەڵڵا ئەگەر بیشمکوژن دەیڵێم / نەبوونی عیلم و سەنعەتە، کە میقڕۆبی هەموومانە (هەمان: ٥٠٦).

بابەتی "ژن" وەکوو دیاردەیەکی تر بۆ نوێبوونەوە و تەجەددود، سەرنجی ڕۆشنبیران و چالاکانی سیاسی بۆ لای خۆی ڕاکێشاوە. زۆربەی شاعیرانی کورد لە ڕوانگەی خۆیانەوە باسی ئەو بابەتەیان کردووە و گرنگییان پێداوە. پێداگری لەسەر مافی ژن، یەکسانیی کۆمەڵایەتی، گۆڕانکاری لە جلوبەرگی ژنان و... لە شیعری شاعیرانی نوێخوازدا بەرچاو دەکەوێ. بۆ نموونە لە شیعری "پەچە"دا (هەمان: ٥٨٧) لە زمانی کچێکەوە هەڵوێستی شاعیر سەبارەت بە پرسی ژن دەبینین. کچ:
ئەیوت، ئەم ڕووپۆشە تەنیا ڕووی نەپۆشیوین و بەس / ڕووبەڕووی خۆمان حوقووقی ناینە ناو نسیانەوە
قەت نەبوو ڕۆژێ بە سەربەستی حەقێ داوا بکەین / بۆ بەشی خۆمان بچینە ساحە و مەیدانەوە
ئەوەڵ و ئاخر خەتای ئەم ڕووڕەشەی ڕووپۆشە بوو / بوو بە مانعمان نەچووینە کۆمەڵی پیاوانەوە
دایگرن توخوا فڕێی دەن، بیخەنە تەندوورەوە / حەیفە ڕۆژی ڕوو، ئەنێنە ناو شەوی دەیجوورەوە.

خاڵی سەرنجڕاکێش لەم شیعرەدا ئەوەیە کە شێخ نووری خۆی ناکا بە ساحێبی ئەم بیرۆکەیە و بە هی خۆی نازانێ:
ئەم سكاڵایە، بە فیکر و شیعری نووری تێ مەگەن / ئەو کچە دەنگخۆشە بوو ئەیوت بە دەم گریانەوە.

ئەم دوو شاعیرە هەردووکیان لە سەردەمێکدا ژیاون کە وردە‌وردە شەپۆلی جیهانی مۆدێرنیان پێ دەگەیشت و لەژێر کاریگەریی ئەم شەپۆلانەدا بوون. چەمکی ناوەندی لە سیستمی هزری و نوێخوازیی بێکەسدا ناسیۆنالیزمە کە بە هەوڵ و تێکۆشان و هیممەتی میللەتی کورد دێتە دی یان دەبێ بێتە دی. دیدێکی بەدبینانەی بەنیسبەت ڕۆژئاوا بووە و بەردەوام ڕەخنەی لێگرتوون. بەڵام شێخ نووری وا نەبووە. ئەم لە سەردەمی شێخ مەحمووددا تەقریبەن هەر وەک بێکەس بیر دەکاتەوە و چەمکی ناوەندی لە بیرۆکەیدا ناسیۆنالیزم و دەوڵەتی کوردی بووە، بەڵام دوایی چەمکگەڵێکی تر وەکوو تەرەقی، سەعادەت، حەق، تەکامول و... دێنە ناو سیستمی هزری شێخ نوورییەوە و، هەڵوێستی سیاسیی سەبارەت بە پرسی کورد و ڕوانینی بۆ ڕۆژئاوا و جیهانی مۆدێرن گۆڕانکاریی بەسەردا دێ.

سەرچاوەکان

فایەق بێکەس، «دیوانی شێعر - بێکەس»، ساغ کردنەوە: محەمەد مەلا کەریم، بانە: چاپەمەنیی مانگ، ٢٠٢٠، ISBN 978-622-6832-02-1.

دیوانی شێخ نووری شێخ ساڵح، بەرگی یەکەم- کۆکردنەوە و ساغکردنەوە و لەسەر نووسینی: ئازاد عەبدولواحید، بڵاوکردنەوەی ئاراس.